Engelli Hakları-Güncel Rehber

Aşağıdaki içerik Mayıs 2021 itibarı ile günceldir.

SAHİMSEN olarak; engellileri, ailelerini, sivil toplum örgütlerini ve engellilere hizmet sunanları engelli hakları konusunda bilgilendirmeyi ve bilinçlendirmeyi kendimize görev edindik.Amacımız, bu içeriğin daha çok kişiye ulaşmasıdır.

Uluslararası sözleşmeler ve ulusal birçok mevzuat taranarak, bu içerik hazırlanmıştır. Emeğe saygı gösterilerek; içerikten alıntı yapılırken sendika sayfa linkinin ve /veya hazırlayan adı ve ünvanının paylaşılmasını rica ederiz.

Derleyen: Ayşe SARI

Sosyal Hizmet Uzmanı-Hemşire

Sağlık Hizmetleri Sendikası (SAHİMSEN) Engelliler Komisyon Başkanı

Ankara

 

Uluslararası Hukukta Engellilik

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, 2006

 

Yirmibirinci yüzyılın ilk insan hakları belgesi olan Birleşmiş Milletler (BM) Engelli Hakları Sözleşmesi ülkemizde 23 Ekim 2009 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Elli maddeden oluşan Sözleşme, engelli bireylere yeni haklar vermez. Engellilerin tüm insan hak ve temel özgürlüklerinden tam ve eşit şekilde yararlanmasını teşvik etmek, korumak ve sağlamak ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirmeyi hedefler. Ayrımcılık yapılmaması, farklılıklara saygı gösterilmesi, engelliliğin insan çeşitliliğinin ve insanlığın bir parçası olarak kabul edilmesi, fırsat eşitliği, erişilebilirlik; Sözleşme’nin ilkeleri arasındadır. Bu yönleriyle Sözleşme, bütünüyle ayrımcılık karşıtıdır.

Sözleşme’yi okumak için bakınız: http://www.sahimsen.org.tr/birlesmis-milletler-engelli-haklari-sozlesmesi-icerik-251

Sözleşmeye ilişkin Türkiye'nin bir çekince veya beyanı söz konusu değildir. Sözleşmeye Ek İhtiyari Protokol, 2015 yılında Cumhurbaşkanımız tarafından onaylanmıştır. Engelli haklarının ihlal edildiğini düşünen engelliler, engelli örgütleri ya da bireyler, iç hukuk yollarını tükettiklerinde BM Engelli Hakları Komitesine başvuru yapabilmektedirler.

Bilgi için bakınız: http://www.sahimsen.org.tr/birlesmis-milletler-engelli-haklari-sozlesmesine-ek-ihtiyari-protokol-icerik-383

 

BM Çocuk Hakları Sözleşmesi, 1989

Çocukların ilk insan hakları belgesi olan Çocuk Hakları Sözleşmesi ülkemizde 27 Ocak 1995'te yürürlüğe girmiştir. Sözleşme, her türlü uygulamada çocuğun üstün yararının dikkate alınması ilkesini savunur. Sözleşmenin 23’üncü maddesi engelli çocuklarla ilgilidir. Buna göre;

  1. Taraf Devletler zihinsel ya da bedensel özürlü çocukların saygınlıklarını güvence altına alan, özgüvenlerini geliştiren ve toplumsal yaşama etkin biçimde katılmalarını kolaylaştıran şartlar altında eksiksiz bir yaşama sahip olmalarını kabul ederler.
  2. Taraf Devletler, özürlü çocukların özel bakımdan yararlanma hakkını tanırlar ve eldeki kaynakların yeterliliği ölçüsünde ve yapılan başvuru üzerine, yardımdan yararlanabilecek durumda olan çocuğa ve onun bakımından sorumlu olanlara, çocuğun durumu ve ana-babanın veya çocuğa bakanların içinde bulundukları koşullara uygun düşecek yardımın yapılmasını teşvik ve taahhüt ederler.
  3. Özürlü çocuğun, özel bakıma gereksinimi olduğu bilincinden hareketle 2’nci fıkra uyarınca yapılması öngörülen yardım, çocuğun ana babasının ya da çocuğa bakanların parasal (mali) durumları göz önüne alınarak, olanaklar ölçüsünde ücretsiz sağlanır. Bu yardım; özürlü çocuğun eğitimi, meslek eğitimi, tıbbi bakım hizmetleri rehabilitasyon hizmetleri, bir işte çalışabilecek duruma getirme hazırlık programları ve dinlenme/eğlenme olanaklarından etkin olarak yararlanmasını sağlamak üzere düzenlenir ve çocuğun en eksiksiz biçimde toplumla bütünleşmesi yanında, kültürel ve ruhsal yönü dâhil bireysel gelişmesini gerçekleştirmek amacını güder.
  4. Taraf Devletler, uluslararası işbirliği ruhu içinde, özürlü çocukların koruyucu sıhhi bakımı, tıbbi, psikolojik ve işlevsel tedavileri alanlarına ilişkin gerekli bilgilerin alışverişi yanında, rehabilitasyon, eğitim ve mesleki eğitim hizmetlerine ilişkin yöntemlerin bilgilerini de içerecek şekilde ve Taraf Devletlerin bu alanlardaki güçlerini, anlayışlarını geliştirmek ve deneyimlerini zenginleştirmek amacıyla bilgi dağıtımını ve bu bilgiden yararlanmayı teşvik ederler.

Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı, 1996

Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı, ülkemizde 01.08. 2007 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Çalışan kadınların, anne olmaları durumunda özel korunma hakkını garanti alan Şart, sağlıklı ve güvenli çalışma koşulları ile onurlu çalışma hakkını da garanti altına alır.

Bölüm 1-Madde 15: Özürlülerin toplumsal yaşamda bağımsız olma, sosyal bütünleşme ve katılma hakkı: Akit Taraflar, yaşları ve özürlerinin nedenleri ve niteliği ne olursa olsun, özürlülerin toplumsal yaşamda bağımsız olma, sosyal bütünleşme ve katılma hakkını etkili bir biçimde kullanabilmelerini sağlamak amacıyla:

  1. Mümkün olduğunda genel plan çerçevesinde, ya da bu mümkün değilse, kamusal ya da özel uzmanlaşmış organlar aracılığıyla özürlülerin yönlendirilmesini, öğrenimini ve mesleki eğitimini sağlamak için gerekli önlemleri almayı;
  2. Normal çalışma ortamında özürlüleri istihdam etmek ve onların istihdamını sürdürmek ve çalışma koşullarını özürlülerin gereksinimlerine uyarlamak, ya da özürlülük nedeniyle bunun mümkün olmadığı durumlarda çalışmayı buna göre düzenlemek ya da özrün düzeyine göre güvenli bir istihdam türü yaratmak için, işverenleri özendirmeye yönelik bütün önlemlerle onların istihdam edilmelerini teşvik etmeyi,

Bazı durumlarda bu önlemler uzmanlaşmış yerleştirme ve destekleme hizmetlerine başvurmayı gerekli kılabilir.

  1. Özellikle, teknik yardımları da içermek üzere, iletişim ve hareket engellerinin üstesinden gelmeyi ve ulaşım, barınma, kültürel etkinlikler ve boş zaman kullanımını sağlamayı hedefleyen önlemler yoluyla özürlülerin toplumla tam olarak bütünleşmelerini ve toplum yaşamına katılmalarını teşvik etmeyi,

taahhüt ederler.

Madde 27: Ailevi sorumlulukları olan çalışanların fırsat eşitliği ve eşit muamele görme hakkı: Akit Taraflar, ailevi sorumlulukları olan kadın ve erkek çalışanlar ve bunlarla diğer çalışanlar arasında fırsat eşitliği ve eşit muamele görme hakkının etkili bir biçimde kullanılabilmesini sağlamak amacıyla;

  1. Aşağıdaki konularda uygun önlemleri almayı taahhüt ederler:
  2. a) Mesleki yönlendirme ve eğitim konularında alınacak önlemler de dahil olmak üzere, ailevi sorumlulukları olan çalışanların istihdam edilmesi ve istihdam edilmeye devam edilmesinin yanı sıra, bu sorumluluklar nedeniyle işten ayrılanların yeniden istihdam edilmesi.
  3. b) Çalışma koşulları ve sosyal güvenliğe ilişkin gereksinimlerinin dikkate alınması.
  4. c) Özellikle kreş hizmetleri ve diğer çocuk bakımı ile ilgili düzenlemeler olmak üzere, kamusal ya da özel hizmetleri geliştirmek ya da teşvik etmek.
  5. Her bir ebeveyne, süresi ve koşulları ulusal mevzuat, toplu sözleşmeler ya da uygulama tarafından belirlenecek, doğum izni sonrasındaki bir dönemde, çocuğa bakmak için aile izni verilmesi olanağını sağlamak;
  6. Bu tür ailevi sorumlulukların, geçerli bir işe son verme nedeni oluşturmamasını sağlamak.

Bölüm II-Madde 27: Bu maddenin, ailevi sorumlulukları olan kadın ve erkek çalışanlara, bu sorumlulukları ekonomiye ilişkin faaliyetlere hazırlanmalarını, katılmalarını veya bu faaliyetlerde ilerlemelerini engellediği durumlarda, onlara bağımlı olan çocukları ve onların bakım ve desteğine muhtaç yakın aile fertleri açısından uygulandığı anlaşılır.

"Bakmakla yükümlü oldukları çocukları" ve "onların bakımına ve desteğine muhtaç olan yakın aile fertleri" terimleri, ilgili Tarafın ulusal mevzuatının böyle tanımladığı kişiler anlamına gelir.

ULUSAL MEVZUAT

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 1982

Kişinin yaşam hakkı başta olmak üzere, maddi ve manevi varlığının korunması, temiz ve güvenli bir çevrede yaşama hakkı ve nihayetinde tüm insan hakları Anayasal güvence altındadır. Aşağıda Anayasa metni içinde yer alan doğrudan engelliler ile ilgili maddelere yer verilmiştir.

Madde 10: Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.

Madde 50: Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedenî ve ruhî yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar.

Madde 61: Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayat seviyesi sağlar. Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır.

Madde 42: Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.

Madde 90: Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.

Engelliler Hakkında Kanun, 2005

Engellileri, ailelerini, engellilere yönelik hizmet veren kurum ve kuruluşlar ile diğer ilgilileri kapsayan ve 1 Temmuz 2005 tarihinde kabul edilen 5378 sayılı bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli düzenlemelerin yapılmasını sağlamaktır.

Kanun, doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dâhil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklamış, eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere engellilere yönelik makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tedbirlerin alınması gerektiğini, engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını sağlamaya yönelik alınacak özel tedbirlerin ayrımcılık olarak değerlendirilemeyeceğini hüküm altına almıştır.

Kanunun genel esasları şunlardır (madde 4):

  1. a) Engellilerin insan onur ve haysiyetinin dokunulmazlığı temelinde, kendi seçimlerini yapma özgürlüğünü ve bağımsızlığını kapsayacak şekilde bireysel özerkliğine saygı gösterilmesi esastır.
  2. b) Engelliliğe dayalı ayrımcılık yapılamaz, ayrımcılıkla mücadele engellilere yönelik politikaların temel esasıdır.
  3. c) Engellilerin tüm hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliğinin sağlanması esastır.
  4. d) Engellilerin bağımsız yaşayabilmeleri ve topluma tam ve etkin katılımları için erişilebilirliğin sağlanması esastır.
  5. e) Engellilerin ve engelliliğin her tür istismarının önlenmesi esastır.
  6. f) Engellilere yönelik hizmetlerin sunumunda aile bütünlüğünün korunması esastır.
  7. g) Engeli olan çocuklara yönelik hizmetlerde çocuğun üstün yararının gözetilmesi esastır.
  8. h) Engeli olan kadın ve kız çocuklarının çok yönlü ayrımcılığa maruz kalmaları önlenerek hak ve özgürlüklerden yararlanmalarının sağlanması esastır.
  9. i) Engellilere yönelik politika oluşturma, karar alma ve hizmet sunumu süreçlerinde engellilerin, ailelerinin ve engellileri temsil eden sivil toplum kuruluşlarının katılımının sağlanması esastır.

Engelli Haklarından Kimler Yararlanabilir?

Ülkemizde engelli haklarından yararlanmak için; bireyin en az %40 oranında engelli olduğunu, Sağlık Bakanlığı tarafından engelli sağlık kurul raporu vermeye yetkilendirilmiş bir hastaneden aldığı raporla belgelemiş olması gerekir. Özel gereksinim raporu (ÇÖZGER) olan çocuklar için ise 1. kategori olan “özel gereksinimi var-ÖGV” dışındaki tüm kategoriler, %40’ın üzerinde engelli sayılırlar. Raporunda 1’inci kategori “ÖGV” yazanlar, %20-39 engelli sayılırlar ve raporlarında belirtilmiş özel gereksinim alanına yönelik özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanabilirler. Eski Yönetmeliğe rapor alanların özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanabilmeleri için en az %20 oranında engelli olmaları gerekir.

Engellilik sağlık kurul raporu ve ÇÖZGER düzenlemeye yetkili hastaneler için bakınız: https://khgmcalisanhaklaridb.saglik.gov.tr/TR-75288/engelli-ve-tsk-saglik-kurulu-raporu-duzenlemeye-yetkili-saglik-tesisleri.html

Engelli Kimlik Kartı

Engelli kimlik kartı çıkartmak, isteğe bağlıdır. En az %40 ve üzerinde geçerli engelli sağlık kurul raporu olan yetişkinler ile ÇÖZGER raporunda 2. kategori ve üzerinde özel gereksinim düzeyi yazılı olan çocuklar, engelli kimlik kartı alabilirler. Özürlüler Veri Tabanı Oluşturulmasına ve Özürlülere Kimlik Kartı Verilmesine Dair Yönetmeliğin; “kimlik kartının niteliği” başlıklı 5’inci maddesine göre; engelli kimlik kartına sahip olmayan engelliler, ilgili mevzuatla tanınan haklardan sağlık kurulu raporunu ibraz ederek faydalanabilir.

Raporunda “ağır engelli” ya da “tam bağımlı” yazan yetişkinler, “refakatli” ibareli engelli kimlik kartı alırlar. ÇÖZGER raporunda, “çok ileri düzeyde özel gereksinim var (ÖGV)”, “belirgin özel gereksinimi var (BÖGV)” ve “özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadeleri olan çocuklar ise ağır engelli sayıldıklarından “refakatli” ibareli engelli kimlik kartı alabilirler.

Başvuru: Sağlık kurul raporunun aslı gibidir fotokopisi (20 Şubat 2019 tarihinden sonra rapor alanlar için e-nabız sisteminden alınmış rapor örneği), 15 yaş üstü olanlar için 2 resim ve nüfus kâğıdı fotokopisi ile birlikte illerde Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler il müdürlüklerine, ilçelerde sosyal hizmet merkezlerine başvuru yapılır.

Bakıma muhtaç olma hali ve ağır engellilik durumu

Bu rehberde yer alan bazı hakların talebinde, “bakıma muhtaç” olma ya da “ağır engelli” olma şartı vardır. Zaman içinde yapılan düzenlemelerde her iki ifade değiştirilmiş olduğundan; bu ifadelerin karşılıklarının ne olduğu bilinmelidir. “Bakıma muhtaç” ifadesi, Engelliler Hakkında Kanun metninden 2014 yılında çıkartılmıştır. 1983 tarihli 2828 sayılı Sosyal Hizmet Kanuna göre "Bakıma İhtiyacı Olan Engelli"; engellilik sınıflandırmasına göre resmî sağlık kurulu raporu ile ağır engelli olduğu belgelendirilenlerden, günlük hayatın alışılmış, tekrar eden gereklerini önemli ölçüde yerine getirememesi nedeniyle hayatını başkasının yardımı ve bakımı olmadan devam ettiremeyecek derecede düşkün olan kişiyi ifade eder.

Öte yandan, 18.04.2014 tarihli Genel Sağlık Sigortası Tescil, Prim ve Müstehaklık İşlemleri Yönetmeliğine göre “tıbben başkasının bakımına muhtaç kişiler”; …. özürlü sağlık kurulu raporu vermeye yetkili sağlık kuruluşlarınca, “ağır özürlü” olduğu özürlü sağlık kurulu raporu ile belgelendirilen kişilerdir.

Yukarıdaki mevzuata dayanarak “bakıma muhtaç” ifadesinin karşılığının “ağır engellilik” olduğu açıktır. 30.03.2013 tarihli Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmeliğe göre “ağır özürlü”; özür durumuna göre özür oranı %50 ve üzerinde olduğu tespit edilenlerden günlük yaşam aktivitelerini başkalarının yardımı olmaksızın yerine getiremeyeceğine özürlü sağlık kurulu tarafından karar verilen kişilerdir.

20.02.2019 tarihinde Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik ve Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (ÇÖZGER) yürürlüğe girmiş ve Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır. Her iki yeni yönetmelikte ağır engellilik yerine farklı kavramlar yer almıştır.

Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğe göre ağır engelliliğin karşılığı olan ifade; tam bağımlı engelli birey” ifadesidir. “Tam bağımlı engelli birey”; engel durumuna göre engel oranı %50 ve üzeri olduğu tespit edilenlerden doku, organ ve/veya fonksiyon kaybı ve/veya psikiyatri tanısı bağlantılı olarak muhakeme yeteneği değerlendirilmesine göre günlük yaşam aktivitelerini yardım almasına rağmen kendi başına gerçekleştiremediğine karar verilen bireydir.

ÇÖZGER raporu olanlar için ağır engelliliğin karşılığı Yönetmeliğe göre; “çok ileri düzeyde özel gereksinimi var”, “belirgin düzeyde özel gereksinimi var-BÖGV” ve “özel koşul gereksinimi var-ÖKGV” ifadeleridir.

Kurumlara yapılan başvurularda kullanılacak “rapor örneği”: 20 Şubat 2019 tarihinde itibaren alınan raporlar, Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlanan bilgi sistemine kayıt edilmektedir. Kişiler aldıkları raporu, e-nabız sistemi üzerinden karekodlu olarak görebilirler. E-nabız üzerinden alınan rapor örneği, “aslı gibidir” onayı olmadan kullanılabilecektir.

20 Şubat 2019 tarihi öncesi alınmış raporların “aslı gibidir” onayı, raporun alındığı hastaneden yapılmalıdır. Ayrıca, aile hekimlerinin de, raporun aslının beyan edilmesi halinde “aslı gibidir” yapmaya yetkileri vardır. Elinde tek bir rapor aslı olanlar, rapor asıllarını hiçbir kuruma vermemelidir. Engelli bir kişinin herhangi bir kuruma yaptığı başvuruda “aslı gibidir” onaylı rapor örneği yok ise; kurumların, rapor aslını görmeleri halinde Kamu Hizmetlerinin Sunumunda Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik kapsamında, raporun fotokopisine “aslı görülmüştür” kaşesi basarak işlem başlatma yetkileri vardır.

20 Şubat 20219 tarihi öncesi alınmış raporların, Ulusal Engellilik Veri Bankasına kaydı, hastaneler tarafından yapılmaktadır. Elinde ıslak imzalı rapor aslı bulunanların, rapor aldıkları hastanelere dilekçe ile başvuru yaparak veri bankasına kayıt için talepte bulunmaları mümkündür.

Engelli Sağlık Kurul Raporu-Özel Gereksinim Raporu

20 Şubat 2019 tarihinde yürürlüğe giren Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik ve Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (ÇÖZGER) ile birlikte; 30.3.2013 tarihli “Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik” yürürlükten kaldırılmıştır.

Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik; 18 yaşını doldurmuş olan bireyleri kapsar. 18 yaş altı çocukların sağlık kurul işlemleri ise ÇÖZGER hükümlerine göre düzenlenecektir. Özel gereksinimli çocukların raporlarında “engelli” ifadesi geçmeyecek ve herhangi bir engel oranı yazılmayacaktır. Bu Yönetmelikler, engelli sağlık kurul raporları ile birlikte çocukların ve erişkinlerin terör, kaza ve yaralanmaya bağlı durum bildirir sağlık kurulu raporunun alınış işlemlerini de düzenler.

Çocuk ve erişkinler için engelli sağlık kurul raporu, Sağlık Bakanlığı tarafından, engellilik sağlık kurul raporu ve ÇÖZGER raporu vermeye yetkilendirilmiş hastanelerden alınır.

ÇÖZGER ve engellilik sağlık kurul raporu almak isteyenler; ALO 182’den ya da merkezi hekim randevu alma sisteminden (MHRS) “sağlık kurul” randevusu alarak işlem başlatmalıdırlar.

Hakların kullanımı: Kişinin elde edeceği sosyal haklar, hizmetler veya kazanımlar, rapor dikkate alınarak ilgili kurumlarca belirlenir. Hakların kullanımında bireye ait en son tarihli rapor geçerli olacaktır. Bir önceki rapor sürekli ibareleri olsa da, bu raporun son alınan raporla geçersiz hale geleceği bilinmelidir. En son tarihli raporu yerine eski tarihli raporu kullanmak; usulsüz kullanım olacaktır.

Çocuklar için ÇÖZGER raporu düzenlenmesi

Alo 182’den ya da MHRS’den alınmış randevu günü; çocuğun annesi, babası ya da yasal vasisi (bakım veren kişi) başvuru dilekçesi ile ÇÖZGER vermeye yetkili olan sağlık kuruluşuna başvurur ve işlem başlatır. Çocuk, sadece gereği halinde çocuk kurula davet edilebilir.

ÇÖZGER için mevzuatla uyum arandığında kullanılacak tablo: ÇÖZGER’de engel oranı ya da ağır engelliliği ortaya koyacak bir ifade yazılmadığından, çocuklar için tanımlanmış hakların kullanımında engel oranlarının belirlenmesi için ÇÖZGER Yönetmelik ekinde açıklanmış “özel gereksinim düzeylerinin karşılığı olan engel oranları” tablosuna bakılması gerekir. Buna göre;

  1. Özel gereksinim var (ÖGV): %20-39 oranında engelli sayılır.
  2. Hafif düzeyde özel gereksinim var: %40-49 oranında engelli sayılır.
  3. Orta düzey özel gereksinim var: %50-59 oranında engelli sayılır.
  4. İleri düzeyde özel gereksinim var: %60-69 oranında engelli sayılır.
  5. Çok ileri düzeyde özel gereksinim var: %70-79 oranında engelli sayılır. (Ağır engelli olduğu kabul edilir.)
  6. Belirgin düzeyde özel gereksinim var (BÖGV): %80-89 oranında engelli sayılır. (Ağır engelli olduğu kabul edilir.)
  7. Özel Koşul Gereksinimi var (ÖKGV): %90-99 oranında engelli sayılır. (Ağır engelli olduğu kabul edilir.)

Raporların Geçerliliği ve Kazanılmış Haklar

Engelliler Hakkında Kanunun “Mevcut belgelerin geçerliliği” başlığında yer alan Geçici Madde 5’de; “engelli bireylerin bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten (07.07.2005) önce ilgili mevzuatına göre almış oldukları sağlık kurulu raporlarına istinaden hâlen yararlanmakta oldukları hak ve menfaatlerin, sağlık kurulu raporu dışındaki diğer şartların muhafaza edilmesi ve ilgili mevzuatına göre bu hak ve menfaatlerin devamının mümkün olması kaydıyla, önceki raporların geçerlilik süresi içinde aynı şekilde uygulanmasına devam olunur. Ayrıca, engelli bireylerin ilgili mevzuatına uygun olarak daha önceden almış oldukları sağlık kurulu raporlarına istinaden engellilik durumlarının tespitine veya engellilikleri dolayısıyla kendilerine veya yakınlarına kolaylıklar ya da haklar teminine yönelik olarak bu maddenin yayımı tarihine kadar verilmiş olan özürlü, sakat, çürük veya zihinsel ya da bedensel engelleri niteleyen benzeri ibareleri içeren belge, kimlik, kart ve benzeri belgelerin, geçerli oldukları süreler dâhilinde yenilenmeleri gerekmez” ifadeleri yer alır. Dolayısıyla “belirli bir tarih öncesi alınmış raporlar geçersizdir” söylemi bu Kanuna göre dayanaksızdır.

Çocuklar için kazanılmış haklar: 20.02.2019 tarihinden önce eski Yönetmeliğe göre alınmış içinde engel oranı olan ve ağır ya da hafif engelli olduğuna dair ifade olan “sürekli” ibareli raporlar; geçerli olup yenilenmesine gerek yoktur.

ÇÖZGER Yönetmeliğine göre; ÇÖZGER “sürekli” ibareli düzenlense de çocuk 18 yaşını doldurduğunda, rapor geçersiz olacak ve çocuk 18 yaşını doldurduğu günden itibaren en geç 3 ay içinde erişkin engellilik sağlık kurul raporu alınması gerekir. Haklarında ÇÖZGER düzenlenmiş olan çocuklara, talepleri halinde 18 yaş dolmadan 3 ay öncesinden; Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğe göre engellilik sağlık kurul raporu düzenlenebilir. Ancak alınan bu rapor, çocuk 18 yaşını doldurduğu günden itibaren geçerli olur.

Erişkinler için kazanılmış haklar: Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğe göre; bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce 18 yaş üstü engelliler için düzenlenmiş “sürekli” ibareli sağlık kurulu raporlarıyla belirlenmiş olan tüm vücut fonksiyon kaybı oranları geçerli olup bu oranlara dayanılarak sağlanmış istihdam, eğitim, sosyal destek ve yardım hizmetlerinin sürdürülebilmesi için kurumlarca rapor istenemez.

Bunlarla birlikte her iki Yönetmeliğe göre; Özel Tüketim Vergisi Kanuna göre ÖTV istisnalı araç alımında 01.08. 2002 tarihi öncesinde alınan raporlar geçerli olmadığından, ÖTV istisnalı araç talebinde bulunan bireyler için bu tarih öncesi sürekli raporu olanlara yeni rapor düzenlenir. Bunun yanında ÖTV istisnalı araç alımında yıl olarak “süreli” raporu olanlar, raporun bitimine 6 ay kalıncaya dek ÖTV istisnalı araç alabilecekleri için bu kişiler rapor bitimine 6 aydan az kaldığında yeni rapor talebinde bulunabileceklerdir.

Erişkinler için engelli sağlık kurulu raporunun düzenlenmesi

Alo 182’den ya da MHRS’den alınmış randevu günü; birey başvuru dilekçesi ile hastaneye başvurur. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin başvuruları, vasi ya da yasal temsilcisi tarafından yapılır. Bireyin sağlık kuruluna gelmesi zorunludur. COVİD-19 salgını nedeniyle hastaneler, bireyin kurula gelmemesi yönünde önlem almış olabilir.

Yönetmeliğe göre raporda geçen “tam bağımlı engelli birey” ifadesi, ilgili mevzuatın uygulanması açısından ağır engellilik durumunu ifade eder.

Erişkinler ve çocuklar için raporların geçerlilik süresi

Rapor sürekli veya süreli olarak düzenlenir, raporda geçerlilik süresi mutlaka belirtilir. Gereksinim durumunun/engellilik durumunun ilaç tedavisi, cerrahi tedavi ve/veya rehabilitasyon uygulamaları ile zaman içinde azalma ihtimali olduğu ve hastalık bulgularının tam olarak görülemediği hallerde süreli rapor düzenlenir. Süreli olarak düzenlenen raporlarda, sürenin bitmesine altı aydan kısa bir süre kalması durumunda, engelli bireye talebi üzerine tekrar rapor verilebilir. Gereksinim durumunun/engellilik durumunun sabit kalması veya artması söz konusu olan hastalıklar için sürekli rapor düzenlenir.

Yeni bir engellilik durumunun ortaya çıkması veya durumun değişmesi halinde bireyin/vasisinin talebi ve ilgili branş hekiminin kurula sevki uygun görmesi üzerine süre aranmaksızın özel gereksinim/engellilik durumu yeniden değerlendirilir ve yeni rapor düzenlenir.

Raporlara itiraz

Kişisel rapor itirazları, raporun e-nabız sisteminde görüldüğü ya da elden imza karşılığı teslim alındığı tarihten itibaren otuz gün içerisinde yapılır. 30 gün içinde itiraz edilmeyen rapor, kesinleşmiş sayılır. 30 günden geçmiş ise; aynı engellilik/aynı gereksinim ile ilgili yeni rapor başvurusu, en erken altı ay sonra kabul edilir. Kurum itirazlarında ise süre aranmaz. Örneğin; RAM’da, rapor ile ilgili tespit edilen bir sorun varsa ve 30 günlük süre aşılmışsa; özel eğitimin kesintisiz devam edebilmesi için; rapor tesliminden itibaren en az 6 ay geçmesini beklemeden, ailelerin RAM’dan il sağlık müdürlüğüne hitaben, yeniden rapor düzenlenmesi amacıyla sevk yazısı almaları yerinde olacaktır.

İtirazlar, kişinin rapor için başvurduğu yerdeki veya ikamet ettiği yerdeki il sağlık müdürlüğüne yapılır. Rapora itiraz eden kişiye Müdürlük, ilk raporun alındığı hastaneden farklı olmak üzere en yakın hastaneye sevk eder. Bu bilgiyi alan kişi, tebliğ tarihinden itibaren en geç 20 gün içinde MHRS veya Alo 182’den randevu alır. Bu sürenin dolmasından sonra yapılan başvurular dikkate alınmaz. Bakınız: Sağlık Raporları Usul ve Esasları Hakkında Yönerge.

İtiraz edilen rapor ile itiraz üzerine verilen rapordaki kararlar aynı yönde ise rapor kesinleşir. Rapor sonuçlarının farklı olması halinde kişi veya müdürlük itiraza devam etmez ise rapor kesinleşir. İtiraz devam ederse kişi, müdürlük tarafından en yakın hakem hastaneye yönlendirilir. Hakem hastane tarafından verilen karar kesindir. Hakem hastane kararı alanlar, aynı gereksinim alanı/engellilik durumu ile ilgili itirazı en erken altı ay sonra yapabilir.

Engel oranı, raporun süresi, gereksinim düzeyi ve bağımlılık düzeyi gibi karar kısımları hariç yazım hataları, imza eksikliği, doldurulması gereken alanların doldurulmaması, kişi bilgilerinin hatalı olması gibi eksikliklerin veya usul hatalarının bulunduğu durumlarda, raporu talep eden kişi veya kurum tarafından raporu tanzim eden hastaneye rapor iade edilir. Hastane, bir yanlışlık yapıldığını tespit ederse gereken düzeltmeyi yapar. Düzeltme yapılmaz ise kişi yeniden il sağlık müdürlüğüne başvuru yapabilir. Terör, kaza ve yaralanma nedeniyle verilen, ilaç tedavisi, cerrahi tedavi ve/veya rehabilitasyon ile engel oranının değişmeyeceği hakem hastane kararı ile kesinleşen sürekli ibareli raporlar için yeni rapor başvurusu kabul edilmez.

Engelli sağlık kurul rapor ücretlendirilmesi

Engelli sağlık kurulu raporu için başvuran kişilere Engelli Sağlık Kurulu Raporu Ücretlendirmesi Bilgilendirme ve Onam Formu imzalatılmaktadır. Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan Kamu Sağlık Hizmetleri Satış Tarifesi Usul ve Esaslarına göre; engel oranı %0 çıkması halinde kişilerden ücret alınacağı belirtilmiş olup, gaziler, şehit ve gazi dul ve yetimleri, engelliler, öğrenciler ve 2022 sayılı Kanun kapsamındaki kişilerden sağlık kurulu rapor bedeli alınmayacağı kararlaştırıldığından, bu kişilerden ücret talep edilmeyecektir. 2022 sayılı Kanun kapsamında rapor ücreti ödemeyecek olanlar; engelli ve yaşlı maaşı alanlardır.

Ücretli raporlar: Durum bildirir sağlık raporu, refakat izni sağlık kurul raporu, silah ruhsatı, ehliyet raporları, ÖTV istisnalı araç için alınan rapor, üniversite hastanesinden alınan engellilik ve ÇÖZGER raporu ve engelli sağlık kurul/ÇÖZGER raporuna ikinci itiraz sonrası üçüncü hakem hastane raporu ücretlidir.

Diğer hususlar: Raporlamada; 18 yaş üzeri bireyin engellilik durumu dikkate alınarak çalıştırılamayacağı işlerin niteliği rapora mutlaka yazılır. Engellilerin sağlık kuruluna girmeden önce bu alanın yazılması için talepte bulunmaları önerilir. ÇÖZGER alan çocuklar için, çalıştırılamayacağı işlerin niteliğinin yazılması isteğe bağlıdır. 14 yaşını dolduran çocuklar Türkiye İş Kurumuna (İş-Kur), 18 yaş altındakilerin ise engelli kamu personeli seçme sınavı ya da kura başvurusuna kayıt yaptırma hakkı olduğundan, raporlamada çalıştırılamayacağı işlerin niteliği kısmının yazılı olmasında yarar vardır.

Sürekli olarak tekerlekli sandalye veya sedye kullananlar ile sadece engelliliğine uygun özel tertibatlı taşıt kullanabilecek olanların durumu raporun açıklama kısmına yazılır.

15 yaşın altında olan çocuklar için fotoğraf zorunluluğu yoktur.

Çocuklar ve erişkinler için rapor, kişinin rapor için başvurduğu günden itibaren 30 gün içinde teslim edilir. Bu süre; sağlık kurul işlemlerinin başladığı ilk günden itibaren başlar. COVİD-19 pandemisi nedeniyle, rapor teslim süresinin uzayabileceği bilinmelidir.

65 yaş ve üzeri bireylerin engellilik oranına Balthazard formülü ile %10 eklenerek engel oranı belirlenir.

Sosyal Yardımlar

Engelli aylıkları

Engelli aylıkları, 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında bağlanır. Bir kişiye engelli aylığı bağlanması için; 18 yaşını doldurmuş Türk vatandaşı olması, en az %40 oranında engelli olması, herhangi bir sigortalı işte çalışmaması, nafaka almaması veya nafaka almasının mümkün olmaması, aylık hanede aylık kişi başına düşen gelirin asgari ücretin üçte birinden az olması ve inceleme sonucu kişinin muhtaç olduğuna karar verilmesi gerekmektedir. 18 yaş altı çocukların yakınlarına da engelli yakını aylığı bağlanır. 2021 yılı için kişi başına düşecek gelir tutarı; 852,53 TL’den az olmalıdır.

Kendisine yaşlılık aylığı bağlanmış olan %40-69 arası engelli olanlara yaşlılık aylığı ödenmeye devam edilir. Bu kişilerden engel oranı %70 veya üzerinde olanlara ise bakıma muhtaç engelli aylığı ödenmeye başlanır. 65 yaşını doldurmadan önce %40-69 engelli olup kendisine engelli aylığı bağlanmış olanların engelli aylıkları ödenmeye devam edilir.

Engelli aylığı ve yetim aylığına aynı zamanda hak kazananların yetim aylıkları engelli aylığından düşük ise; yetim aylığı engelli aylığına yükseltilir. Aradaki fark ödemesi SGK tarafından yapılır.

Başvuru; sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarına (SYDV) yapılır. Engelli aylıkları, her ay ödenir. Engelli aylığı alanlar; adres, gelir durumu, ailedeki kişi sayısı değişimlerini ve bir işe girdiklerinde bu durumu vakıflara bildirmek zorundadır.

Engelli yakını aylığı: En az %40 engelli olanlar ile 18 yaş altında ÇÖZGER raporunda “hafif düzeyde özel gereksinim var” ifadesi yazılı olanların (bu ifadenin engel oranı olarak karşılığı %40-49’dur) ve bu ifadenin daha üzerinde özel gereksinimi olanların, anne ve babası ya da yasal vasisi sigortalı bir işte çalışmıyorsa ve aylık kişi başına düşen hane geliri asgari ücretin üçte birinden az ise; engelli çocuğun yakınına engelli yakını aylığı bağlanır.

Engelli yakını eğer %70 ve üzerinde engelli ise kendisine engelli yakını aylığı bağlanmaz. Engelli yakını aylığı alanların genel sağlık sigortası primi (GSS) Devlet tarafından ödenir. Bakım veren kişi ile özel gereksinimli çocuğun aynı hanede oturması zorunludur. Çocuk 18 yaşını doldurduğunda bu maaş kesilir ve engelli kişi adına aylık bağlanması için yeni başvuru yapılır.

On sekiz yaş üzeri engelli aylığı: 18 yaşını dolduran, sigortalı bir işte çalışmayan ve aylık bağlanması hakkındaki diğer şartları sağlayan engelli bireylere engelli aylığı bağlanabilir. Engel oranı %40-69 arası olanlara “engelli aylığı”, %70 ve üzerinde olanlara ise “bakıma muhtaç engelli aylığı” bağlanır.

Engelli aylığı alanların GSS primleri Devlet tarafından ödenir (eski yeşil kart uygulaması gibi). 18 yaşını doldurmuş, 65 yaşından gün almamış olan %40-60 arası engelli olanların İş-Kur kayıtları, başvuru sürecinde sistem üzerinden otomatik yapılır. Bu aylıklar, düzenli sosyal yardım sayıldığından, engelli aylığı alanların elektrik faturalarında indirimden yararlanma hakları da olur.

Evde bakım aylığı

Evde bakım aylığı, 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu kapsamında bağlanır. Evde bakım maaşı bağlanması için gerekli şartlar şunlardır:

1) Engellilik sağlık kurul raporunda eski raporlarda; “ağır engelli”, 20.02.2019 tarihi sonrası raporlarda erişkinler için “tam bağımlı engelli birey” ÇÖZGER raporunda ise; “Çok ileri düzeyde özel gereksinim var”, “belirgin düzeyde özel gereksinimi var (BÖGV)” ve “özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadelerinin yazılı olması,

2) Hanede kişi başı aylık gelirin asgari ücretin üçte ikisinden az olması (2021 yılı için 1705,06 TL),

3) Sosyal hizmetler il müdürlüğü ya da sosyal hizmet merkezi tarafından yapılan inceleme sonucu, engelli bireyin bakıma ihtiyacı olduğuna karar verilmesi.

Başvuru yeri; illerde Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler il müdürlükleri, ilçelerde sosyal hizmet merkezleridir. Engelli birey adına anne, baba ya da yasal vasisi, mevcut engelli sağlık kurul raporu/ÇÖZGER ile başvuru yapabilir. Diğer gerekli belgeler, müdürlük tarafından istenir. Olumsuz kararlara itirazlar, kararın bildiriminde itibaren 30 gün içinde yazılı dilekçe ile yapılır. Bakım verecek kişinin akraba olması şartı aransa da, akraba dışında bakım veren bir kişi için evde bakım aylığı bağlanması mümkün olmuştur. Konu hakkında bilgi almak isteyenlerin, Engelli Danışma ve Koordinasyon Birimi ile iletişime geçmelerini öneririz.

Hanede, birden fazla “ağır engelli” varsa; bir engelliden sonraki her engelli 2 kişi sayılır. Buna göre; aynı evde 2 ağır engelli birey, anne ve babası ile yaşıyorsa, bu evdeki kişi sayısı 5 olarak belirlenir.

Bildirim zorunluğu: Evde bakım maaşı alanlar; engelli bireyin vefat durumunu, hastanede yatışını, adres değişikliğini, gelir durumu değişikliğini (ev, araba alım satımı gibi) ve hanedeki kişi sayısındaki değişimi; süresi içinde bildirmek zorundadırlar. ÖTV istisnalı araç alımında ve OYAK üyelerinin kesintileri nedeniyle evde bakım aylığının kesilmeyeceğine yönelik Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü görüş yayınlamıştır. Bu durumda olanların, sosyal hizmetlere dilekçe ile başvurmaları ve söz konusu görüşün Genel Müdürlükten talep edilmesini istemelerini öneririz.

Evde bakım ve engelli aylığının birlikte alınması hakkında: Her iki aylığın birlikte alınmayacağına yönelik bir mevzuat yoktur. Evde bakım aylığı Şubat 2014’den bu yana hane geliri sayılmaktadır. Evde bakım aylığı alanların engelli aylığına başvuru şartları “engelli aylıkları” başlığındaki gibidir.

Vakıf aylığı

On sekiz yaşını doldurmuş, %40 ve üzeri engelli olan muhtaçlara; sosyal güvencesi ve herhangi bir gelir ya da aylığı olmaması, mahkeme kararı ile veya kanunla bakım altına alınmamış olması ve gelir durumunun uygun olması halinde; muhtaç aylığı bağlanır. 2021yılında muhtaç engellilere aylık 1037,96 TL ödenmektedir. Bir hanede sadece bir kişiye vakıf maaşı bağlanır.

Başvuru: Muhtaç aylığı başvuru formu ve engelli sağlık kurul raporu ile başvuru yapılır. Başvuru; Vakıflar Bölge Müdürlüklerine doğrudan ya da posta yoluyla yapıldığı gibi internet sitesinden de (https://www.vgm.gov.tr/ana-sayfa) yapılabilir. Her başvurana aylık bağlanacak diye bir şart yoktur. Vakıflar, belirli sayıda kişiye aylık bağladığından engel oranı yüksek olanlara öncelik verebilir.

Diğer sosyal/mali yardımlar

Elektrik faturasında destek yardımı: İhtiyaç Sahibi Hanelere Elektrik Tüketim Desteği Verilmesi Hakkında Karar kapsamında; engelli aylığı gibi düzenli sosyal yardım alan Türk Vatandaşlarının elektrik faturalarının aylık 150 kilovatsaat karşılığı kadar tutarı Devlet tarafından ödenmektedir. Ancak evde bakım maaşı alanlar için destek söz konusu değildir. Başvurular; sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarına yapılır. Elektrik tüketim desteği ödemesi, diğer sosyal yardımlar ve aylıklar için yapılacak muhtaçlık hesaplaması ile genel sağlık sigortası gelir tespitinde gelir olarak dikkate alınmaz.

Öte yandan, evlerinde solunum cihazına bağlı hastası olanların, elektrik borcu olduğunda; eğer elektrik dağıtım şirketine engelli raporları ile bildirim yapmışlarsa, borçlarına karşılık elektrik kesintisi uygulanmaz.

Kronik hastalara yönelik elektrik desteği programı: Bu program ile kronik hastalığı nedeniyle cihaza bağımlı olan hastaların bulunduğu hanelerin elektrik fatura bedeli ve kesintisiz güç kaynağına yönelik ihtiyaçlarının karşılanması amaçlanmıştır. Evde bakım aylığı alanlar ile SYDV tarafından muhtaç kabul edilmeyenler; elektrik desteğinden yararlanamazlar. Ayrıntılı bilgi için bakınız: https://www.ailevecalisma.gov.tr/tr-tr/sss/sosyal-yardimlar-genel-mudurlugu/kronik-hastalara-yonelik-elektrik-destegi-programi/

Tüberküloz ve SSPE hastalarına mali destek: Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu kapsamında; tüberküloz  (verem) ve kızamık virüsü enfeksiyonunun neden olduğu Subakut Sklerozan Panensefalit (SSPE) hastalığı nedeniyle psiko-sosyal ve mali kayıp yaşayan hastalar için geliştirilmiş merkezi düzenli nakdi yardım programıdır.

Başvuru: Hastalığın yetkili hastaneden alınacak raporla belgelenmesi, hastanın Türk vatandaşı olması, hane içinde kişi başına düşen aylık gelirin asgari ücretin aylık net tutarının 2/3 ünün altında olması ve bu hususunun Vakıf Mütevelli Heyeti kararı ile tespit edilmiş olması, tüberküloz hastasının, Verem Savaş Dispanserince programlanan tedavilerini düzenli olarak yerine getirmesi, takip ve kontrollere düzenli devam etmesi, ilaçlarını hekimce belirlenen periyotlarda kullanması; başvuru şartlarındandır. Gerekli şartları sağlayanlara; “bir evde bakım aylığı” tutarı kadar ödeme yapılır. Başvuru, SYDY’ye yapılır.

 

Vergi Muafiyetleri

Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) istisnalı araç alımı

Gerekli şartları sağlayan malul ve engelliler yurt içinden ÖTV istisnası ile yurt dışından ise gümrük muafiyeti ile araç alabilirler. Aşağıdaki bilgiler için ÖTV Kanunu, ÖTV II Sayılı Liste Uygulama Genel Tebliği ve Karayolları Trafik Yönetmeliğinden yararlanılmıştır.

Engel durumu ne olursa olsun %90 veya üzerinde engelli olanlar ile ÇÖZGER raporunda “Özel Koşul Gereksinimi var (ÖKGV)” ibaresi yazılı olanlar, ÖTV istisnasından yararlanır. Bu kişilerin raporunda “ÖTV istisnası” ile ilgili ifade olması zorunlu değildir. Raporunda tekerlekli sandalye ya da sedye kullanacağına dair ibare olanlar; yüksek tavanlı araç alabilirler. Aynı hanede birden fazla bu şartları taşıyan kişiler adına ayrı ayrı araç alınmasına engel bir mevzuat yoktur.

Engel oranı %90 ve üzerinde olup engelli olduğuna dair sürücü belgesi olanların aracı kendilerinin kullanıp kullanmayacağı şartı aranmaz. Ancak yüksek tavanlı olup rampa yapılmış olan aracı, engellinin kendisi kullanamaz. Bu araçları, ruhsat sahibi engelli kişinin 3’üncü dereceye kadar kan ve kayın akrabaları kullanabilir.

ÖTV istisnalı aracın, engelli kişinin yararına kullanılmadığının tespiti halinde; araç alınırken ödenmeyen ÖTV istenir ve diğer cezai işlemler uygulanır.

Engel durumlarına uygun sürücü belgesi olması şartı ile engel oranına bakılmaksızın “özel tertibatlı araç kullanması zorunludur” ibareli raporu olan ve ÖTV (II) Sayılı Liste Uygulama Genel Tebliğinde belirtilen ortopedik engeli olan kişiler, kendi adlarına ÖTV istisnalı araç alabilirler. Daha önce aldığı raporda "özel tertibatlı araç kullanır" ya da özel tertibatlı araç kullanabilir" gibi kesin olmayan-zorunluluğu bildirmeyen ifadeli raporla araç almak mümkün değildir. Ancak bu ifadelerin varlığının yanında raporda yer alan tespit ve açıklamalardan özel tertibat gerekliliğinin açıkça anlaşılması halinde bu raporla işlem yapılabilir.

ÖTV istisnalı alınan araçlar, 5 yıl dolmadan satılamaz. Satılması halinde, alım sırasında ödenmeyen ÖTV tutarı ödenir. Aynı şartları taşıyan engelli bir kişiye satılması halinde ÖTV ödenmez. Bu durumda; aracı satan tarafın, aracı alımından itibaren 5 yıl dolmadan yeniden ÖTV istisnalı araç alma hakkı yoktur. Aracı devir alan taraf için 5 yıllık süre; aracın yaşına bakılmaksızın, aracı devir aldığı günden itibaren başlar. Cumhurbaşkanlığı kararı ile her yıl Ocak ayında ÖTV ile ilgili yeniden değerleme yapılır. 2021 yılı için tüm vergiler dahil en fazla 330.800 TL tutarındaki araçlar için ÖTV istisnası uygulanacaktır. Motor hacmi sınırlaması kaldırılmıştır.

ÖTV Kanunun yürürlüğe girdiği 01.08.2002 tarihi öncesi alınmış raporlar, ÖTV istisnalı araç alımı için geçerli değildir. Süreli raporlarda süre bitimine en az 6 ay kalıncaya dek, araç alımı yapılmış olmalıdır. Kişinin birden fazla engelli raporu varsa, en son tarihli rapor geçerlidir. Raporun en son tarihli rapor olup olmadığı Sağlık Bakanlığının sistemi üzerinden elektronik ortamda teyit edilir. Bu şekilde teyit edilemeyenlerin ilgili hastaneden/il sağlık müdürlüğünden teyit edilmesine gidilir. Araç alımından sonra, engel oranının %90’ın altına düşmesi halinde, ÖTV ödenmesi gerekmez. ÖTV istisnalı araç alımlarında KDV muafiyeti yoktur.

Motorlu taşıtlar vergisi (MTV) muafiyeti

Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanununa göre, engellilik oranı %90 veya daha fazla olanlarla ÇÖZGER Raporunda ÖKGV ibaresi olanların adlarına kayıtlı taşıtlar ve diğer engellilerin, bu durumlarına uygun hale getirilmiş özel tertibatlı taşıtlar, MTV’den muaftır. Bu şartları sağlayan engelliler, ÖTV istisnasından yararlanmasalar da sahip oldukları araç için MTV istisnasından yararlanır. MTV istisnasından yararlanmak için vergi dairesine doğrudan ya da e-devlet üzerinden başvuru yapılır ve istisnadan, raporun süresi içinde yararlanılır. Rapor yenileyenler, aldıkları raporu vergi dairesine beyan ederler. Yeni alınan raporda engel oranı %90’ın altına düşenlerle yenilen ÇÖZGER raporunda ÖKGV yazılı olmayanların MTV muafiyeti sona erer. Bu durumda bildirim yapmak, araç sahibinin sorumluluğudur. Aksi halde engel oranının düştüğü tarihten itibaren ödenmeyen MTV tutarı faiziyle birlikte kişiden istenir. Muafiyetten tek bir araç için yararlanılır. Mevcut ÖTV istisnalı aracı 5 yılı dolduğunda, bu aracı satmadan başka bir ÖTV istisnalı araç alanlar, ilk araç üzerindeki MTV muafiyetini kaldırtarak, yeni araç için muafiyetten yararlanabilir.

Engelli park kartı temini: ÖTV istisnalı araçların engelli park yerlerinden yararlanması için trafik tescil şubelerinden “engelli park kartı” alması gerekir. Engelli park kartı, araca değil kişiye verildiğinden, ÖTV istisnalı araçları olmasa da, engel oranı %90 ve üzerinde olanlarla, raporunda “özel donanımlı araç kullanması zorunludur” ifadesi olanlar bu kartı talep edebilirler. Engelli kimlik kartı ile engelli park yerlerine park edenlerin; bu durumun emniyet görevlilerince tespiti halinde usulsüz park nedeniyle ceza alabileceklerini bilmeleri gerekir.

Engelli araç park yeri yaptırılması: ÖTV indirimli aracı olanlar yaşadıkları yerin belediyesine müracaat ederek evlerine yakın yerde kendilerine ait engelli araç park yeri yapılmasını sağlayabilirler. Dilekçe ile birlikte engelli sağlık raporu, araç ruhsatı ve TC kimlik kartı ile başvurulmalıdır. Engelliler için ayrılmış park yerlerinin işgali halinde park edenlere para cezası uygulanır.

Engellilerin sürücü belgesi-engelli ehliyeti: Engelliler için H sınıfı sürücü belgesi verilmesi, 1.1.2016 tarihinde sonlandırılmıştır. Bu tarihten itibaren engel durumlarına uygun kodların bulunduğu A ya da B sınıfı ehliyet almaktadırlar. Mevcut H sınıfı ehliyetler, 31 Aralık 2022 tarihine dek geçerlidir.

Engelliler, sürücü belgesi almak ya da değiştirmek için aile hekimliklerine başvuru yaparak tam teşekküllü hastaneye sevk almalıdırlar. Engellilerin sürücü belgesi alıp almayacakları, Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları İle Muayenelerine Dair Yönetmelik kapsamında değerlendirilir. Yapılan muayene sonucu alınan rapor, il/ilçe sağlık müdürlüğünde oluşturulan komisyon tarafından değerlendirilir ve karara bağlanır.

Engellilik gelir vergisi indirimi

Kendisi engelli olan çalışanlar ile eşi, bakmakla yükümlü oldukları çocuğu, anne ya da babası engelli olan çalışanlar; Gelir Vergisi Kanuna göre gelir vergisi indiriminden yararlanır. Bakmakla yükümlülük, SGK yönünden bakmakla yükümlülüktür ve belgelenmesi gerekir. Emekli olunduktan sonra emekli maaşı için bu haktan yararlanılamaz. Ancak emekli kişi yeniden çalışırsa (serbest çalışırsa da) bu haktan yararlanır. Engelli olan eş, çocuk, anne ya da baba bir işte çalışmaya başladığında, bu yakınları adına vergi indirimi hakkı kullanan çalışan; vergi indirimi hakkını yakınına devreder. Bunun için vergi dairesine başvuru yapılır. Vergi indiriminden yararlanan kişi iş yeri değişikliği yaptığında, yeni iş yerinden aldığı çalışma belgesi ile birlikte vergi dairesine başvuru yaparak iş yeri değişikliğini gerçekleştirir. Engel oranı %40-59 arası olanlar; üçüncü derece vergi indirimi, 60-79 arası olanlar; ikinci derece vergi indirimi, 80-100 arası olanlar; birinci derece vergi indiriminden yararlanır. Çalışanın birden çok engelli yakını varsa her biri için başvuru yapabilir.

İlk Başvuru: İş yerinden alınan “bu iş yerinde çalışmaktadır” ifadeli çalışma belgesi, dilekçe (vergi dairesinden hazır dilekçe formu doldurulabilir), engelli raporunun aslı gibidir fotokopisi (20.2.2019 tarihi sonrası alınmış rapor ise e-nabızdan alınan örneği), engelli yakınına bakmakla yükümlü olunduğuna dair SGK’dan alınan belge, kimlik fotokopisi, iki resim, işçiler için sigortalılık belgesi ile birlikte il/ilçe vergi daireleri/defterdarlık/mal müdürlüklerine başvuru yapılır. Karar, iş yerine gelir. Başvuru olumsuz sonuçlanmış ise, kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde karara itiraz edilebilir. Başvuruda Maliye Bakanlığı Merkez Sağlık Kurulunun incelemesinde engel oranı %40’ın altına düşenler; sadece vergi indiriminden yararlanamazlar. Ancak, engelli kişi Merkez Sağlık Kurulu sevki ile gittiği hastaneden rapor alır ve engel oranı %40’ın altına düşer ise, tüm engelli haklarını kaybeder.

Emlak vergisinden muafiyet

Emlak Vergisi Kanuna göre, bakmakla mükellef kimsesi olup on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hariç olmak üzere gazilerin, engellilerin, şehitlerin dul ve yetimlerinin Türkiye sınırları içinde brüt 200 m²’yi geçmeyen tek meskeni olması (intifa hakkına sahip olunması hali dahil) halinde, bu meskenlerine ait emlak vergisi muafiyeti uygulanır. Tek meskene hisse ile sahip olanların hisselerine ait kısım hakkında da muafiyet vardır. Belirli zamanda dinlenme amacıyla kullanılan meskenlere muafiyet uygulanmaz.

Eğitim Hakkı

Özel gereksinimli çocukların eğitim hakkı: Özel gereksinimli çocuklar 12 yıllık zorunlu eğitim-öğretim hakkından ayrı tutulamazlar ve onların eğitim hakkı hiçbir gerekçe ile engellenemez (Engelliler Hakkında Kanun). Okula devam eden engelli çocukların gereksinimlerine yönelik her türlü önlemin, okul yönetimlerince alınması zorunludur. Görme engelli çocuklar için Braille Alfabesi ile ders materyalleri, işitme engelli çocuklar için FM sisteminin temini ve/veya işaret dili eğitiminin verilmesi gibi makul düzenlemelerin ve bedensel engellilerin gereksinimleri olan rampa, engelli tuvaleti ve erişilebilir servis hizmetinin sağlanması yasal zorunluluktur. BM Engelli Hakları Sözleşmesi ne göre makul düzenlemenin yapılmaması, ayrımcılıktır.

Zorunlu eğitim süresinde işitme engelliler ve zihinsel engelliler, talepleri halinde yabancı dil dersinden muaftır.

Evde eğitim hakkı: Zorunlu öğrenim çağındaki okula gidemeyen, evden çıkması mümkün olmayan (örneğin solunum cihazına bağlı olan) özel gereksinimli çocukların evde eğitim hakkı vardır. Bu çocukların özel gereksinim raporunda, evde eğitim gereksinimi belirtilir. Raporunda evde eğitime dair ifade olmayanlar, Rehberlik Araştırma Merkezi (RAM)’nin talebi doğrultusunda yetkili bir hastaneden durum bildirir rapor alırlar. Evden çıkması mümkün olmayan bedensel engelli bireylerin evde özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanmaları için RAM’a başvuru yapmaları ve bu haktan yararlanmak için durum bildirir rapor almaları gerekir.

MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliğine göre; özel eğitim alan çocukların, yerleşim yeri adresine uyumlu okula kaydedildikten sonra ulusal adres veri tabanındaki adreslerine bakılmaksızın istedikleri okula nakli yapılır. Kaynaştırma/Bütünleştirme yoluyla eğitim alan öğrenciler ile özel eğitim sınıflarında eğitimlerine devam eden öğrencilere başarısızlıklarından dolayı sınıf tekrarı yaptırılmaz. Ancak; velinin yazılı talebi ve BEP Geliştirme Biriminin kararı doğrultusunda, ilkokulda bu çocuklar için bir defaya mahsus olmak üzere sınıf tekrarı yaptırılabilir.

COVİD-19 salgın sürecinde eğitime erişimde yaşanan sorunlar nedeniyle eğitime devam edemeyen çocukların sınıf tekrarına ilişkin olarak, 8 Mayıs 2020 tarihinde, Yönetmeliğe “Olağanüstü durumlarda eğitim ve öğretime ara verilmesi halinde sınıf geçme ve öğrenci başarısının değerlendirilmesi” başlığı ile Ek Madde 1 ilave edilmiştir. Buna göre, bu Yönetmeliğin 7 nci maddesine göre eğitim ve öğretime ara verilmesi ve sadece bir dönem puanının bulunması durumunda; bu puanın sınıf geçme puanının altında kalıp kalmamasına bakılmaksızın 4 üncü, 5 inci, 6 ncı, 7 nci ve 8 inci sınıflardaki tüm öğrenciler bir üst sınıfa geçmiş sayılır. Bu durumda derslerin bir döneme ait dönem puanları yılsonu puanı olarak sayılır. Oluşan bu yılsonu puanı, ağırlıklı puan, yılsonu başarı puanı ve ortaokul başarı puanı (OBP) hesaplanmasında da kullanılır. İlkokul 1 inci, 2 nci ve 3 üncü sınıflarda eğitim ve öğretim faaliyetlerinin yapıldığı dönemde başarı durumu değerlendirilen öğrenciler bir üst sınıfa geçmiş sayılır. Ancak ilkokullarda velinin yazılı talebi doğrultusunda sınıf tekrarı yaptırılabilir.”

Özel gereksinimli/engelli bireylere yönelik özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetleri: 20 Şubat 2019 tarihinden önce alınmış geçerli raporu olanların özel eğitim hakkından yararlanmaları için raporlarında en az %20 engelli oldukları belirtilmiş olmalıdır. ÇÖZGER raporu alan 18 yaş altı çocukların, özel eğitim, fizyoterapi, rehabilitasyon veya benzeri gereksinimleri rapora yazılmış olmalıdır. Belirtilen raporlara sahip olan çocuklar, RAM değerlendirmesi sonucu özel eğitim hizmetlerinden yararlanır. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğine göre; örgün eğitime devam eden özel gereksinimli çocukların özel eğitime devam edebilmeleri için, okullarından haftada yarım gün izinli olma hakları vardır. Öte yandan Yönetmeliğin “Özel eğitimin temel ilkeleri” başlıklı 5’inci maddesinin (g) fıkrasına göre, ailelerin, özel eğitim sürecinin her aşamasına aktif katılmalarının sağlanması esastır. Çalışan anne ve babaların, çocuklarını özel eğitime götürüp getirmek amacıyla kurumlarına yazacakları dilekçelerde, Yönetmeliğin bu maddesini dilekçelerine yazmaları önerilir.

Özel gereksinimli öğrencilere eğitim/ulaşım desteği: Özel eğitim kurumlarına devam eden çocukların özel eğitim ücreti Devlet tarafından karşılanır. Emniyet Genel Müdürlüğünde, çalışan personelin özel eğitim alan çocuklarına ilave eğitim desteği verilmektedir.

Özel eğitim alan öğrencilerin, kurumlardan okullarına devamlarını sağlamak için ücretsiz taşıma hizmetinden yararlanırlar. Bakınız: Milli Eğitim Bakanlığı Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği, 2014.

Üniversite sınavında haklar: Üniversite sınavında öğrencilerin engel durumlarına uygun; ek süre, okuyucu, işaretleyici desteği gibi düzenlemelerin yapılabilmesi için başvuru aşamasında engelli sağlık kurul raporlarını ÖSYM kayıt bürolarına vermeleri gerekmektedir. Engelli öğrencilerin kayıt oldukları üniversitenin engelli birimleri ile iletişime geçmeleri önerilir.

Yükseköğrenimde katkı payı ödemesi: Yükseköğretim Kurumlarında Cari Hizmet Maliyetlerine Öğrenci Katkısı Olarak Alınacak Katkı Payları ve Öğrenim Ücretlerinin Tespitine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Cumhurbaşkanlığı Kararına göre; Yüksek Öğrenim programlarına kayıt yaptırma veya kayıt yenileme sırasında %40 ve üzerinde engelli olan öğrencilerin ödemesi gereken öğrenim ücreti tutarlarından; program süresi ve kayıtlı olunan program sayısı sınırlaması olmaksızın engellilik oranı kadar indirim yapılır. Birinci öğretim ve açıköğretim programlarına devam eden veya yeni kayıt yaptıran öğrencilerden, program süresi ve kayıtlı bulunan program sayısı sınırlaması olmaksızın öğrenci katkı payı alınmaz. Engelli raporunu kayıt sonrası ibraz edenlere ödemiş oldukları tutarlar iade edilir.

Özel yetenekli gençlerin üniversiteye geçişi: Özel yetenek sınavı ile öğrenci alan programların kontenjanının %10’u, engelli öğrencilere ayrılmıştır Engelli adaylardan (bedensel engelli, görme engelli, işitme engelli, mental retardasyon ile “yaygın gelişimsel bozukluklar” (otizm spektrum bozuklukları, Asperger sendromu, RETT sendromu, dezintegratif bozukluklar) durumlarını “engelli sağlık kurulu raporu” ile belgelemeleri kaydıyla, özel yetenek sınavlarına kabul edilir. Yükseköğretim Genel Kurul kararı ile TYT taban puanı 100 olarak belirlenen bu adaylar TYT puanları değerlendirmeye katılmadan kendi aralarında yapılacak ayrı bir yetenek sınavı sonucuna göre değerlendirilir. Ayrıca engelli adayların, özel yetenek sınavıyla öğrenci alan öğretmenlik programlarına başvuru yapabilmeleri için TYT’de en düşük 800.000’inci başarı sırasına sahip olmaları gerekmektedir. Engellilerin puanları, sınavın yapıldığı yıl dahil 2 yıl süreyle geçerlidir. Bakınız: https://engelsiz.yok.gov.tr/kararlar

Paralimpik ve Deafolimpik Oyunları ve Dünya Özel Olimpiyat Oyunları’nda ilk üç dereceyi alanlara milli sporcularda olduğu gibi özel bir puan verilmektedir.

Üniversitede ders muafiyeti: Engeli nedeniyle herhangi bir dersin gerekliliklerini yerine getirmekte güçlük çeken öğrenciler, üniversitenin onayı ile makul düzenlemeler yapılarak öğrencinin o dersi alması sağlanır. Buna rağmen, öğrenci dersin gerekliliklerini yerine getiremezse, varsa o derse eşdeğer olan başka bir dersi alabilir. 25.12.2014 tarihli Yükseköğretim Genel Kurul Kararında; işitme engelli öğrencilerin, talep etmeleri halinde yabancı dil dersi yerine, üniversite kurulunun belirleyeceği eşdeğer kredide bir dersin verilmesine karar verilmiştir.

Yurtta kalan üniversite öğrenciler: Kredi ve Yurtlar Kurumu Yönetmeliğine göre; tekerlekli sandalye kullananlar, görme engelliler, skolyoz hastaları gibi tek başına şehir içi otobüslere binemeyenlere yaşadıkları şehirde yurt imkanı sağlanır. Kredi ve Yurtlar Kurumuna başvurarak konu hakkında bilgi alınız.

Öte yandan; 9 Nisan 2021 tarihli Gençlik ve Spor Bakanlığı Yurt Hizmetleri Yönetmeliği’n 6’ncı maddesinin 2’inci fıkrasına göre; öğrenim gördüğü yükseköğretim kurumu veya programının, ailesinin ikamet ettiği il veya ilçe sınırları dışında bulunması şartı varken, sağlık kurulu raporu ile %40 ve üzerinde engelli olduğu tespit edilen öğrenciler, öğrenci ailesinin ikamet yerinin belirlenmesinden istisna tutulur. Dolayısıyla engelli öğrenciler, ailesinin yaşadığı ildeki Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından işletilen yurtlara başvuru yapabilirler.

Üniversite bursu hakkında: Kredi ve Yurtlar Kurumu (KYK) burs, katkı ve öğrenim kredileri ile Başbakanlık Bursu için %40 ve üzeri engelli olanlarla, anne veya babası %40 ve üzeri engelli olanlar; öncelik hakkından yararlanır. Yükseköğretim kurumuna girmeye hak kazanan ve kayıt yaptırarak öğrenime başlayan öğrenci, ilk yılında sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakfına başvurması durumunda, Başbakanlık Bursundan yararlandırılır. Ayrıca yardımcı ders araç gereçlerinin temini konusunda engelli öğrenciye destek verilmektedir. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından ilköğrenim, ortaöğretim, lise ve üniversite öğrencilerine verilen burs desteği karşılıksızdır. Engelli olup muhtaç aylığı (vakıf maaşı) alanlar, bu burstan yararlanamaz.

KYK geri ödemeleri hakkında: KYK geri ödemelerinde mevzuat ile belirlenmiş bir muafiyet yoktur. Ancak, Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu Öğrenim Kredisi Yönetmeliğinin “Borcun Silinmesi” başlıklı 41’inci maddesine göre; “öğrenim sırasında veya öğrenimden sonra çalışamayacak derecede sürekli sakat kalmış oldukları tam teşekküllü bir hastanenin sağlık kurulu tarafından tespit edilenlerin borçları silinir” ifadeleri vardır. Dolayısıyla çalışma gücünü en az %60 oranında kaybetmiş olup, “sürekli olarak çalışamaz durumda” olduklarını raporla tespit ettirenlerin, borçları silinecektir.

İstihdam Hak

Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı (EKPSS) ve Kura Başvurusu: 2014 tarihli Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmeliğe göre; en az %40 oranında engelli olan lise (ortaöğretim), ön lisans ve lisans mezunları yazılı sınava, ilk ve ortaokul mezunları ile özel eğitim uygulama ve iş okulu mezunları; kuraya katılacaktır. Sınav sonuçları 4 yıl geçerlidir. Bir sonraki sınavın 2022 yılında yapılması beklenmektedir. Halen memur olarak çalışanlar EKPSS’ye girebilirler. Bu kişiler tercihlerinde, çalıştıkları kadrodan farklı kadro tercih yapmak zorundadır. Emekli olanlar da sınava girebilir ancak bu kişiler genel bütçeye dahil dairelerin, katma bütçeli idarelerin, döner sermayelerin, kefalet sandıklarının, sosyal güvenlik kurumlarının ve bütçeden yardım alan kuruluşların kadrolarını tercih edemezler. Engellilerin memur olabilmeleri için üst yaş sınırı 65’dir. Alt yaş sınırı ise 18’dir. 15 yaşını doldurmuş meslek lisesi mezunu olanların atanmaları halinde mahkeme kararı ile kaza-i rüşt ile yaşlarını büyütmüş olmaları gerekir.

Meslek edinme hakkı: Halk Eğitim Merkezleri, Türkiye İş Kurumu, KOSGEB gibi kamu kurumlarında ve belediyelerde meslek edindirme kursları açılmakta, bu kursları bitiren engellilere işe yerleştirmelerde öncelik tanınmaktadır.

Engellilerin İş-Kur kaydı: Engellilerin İŞKUR’a Kayıt yaptırabilmeleri için 14 yaşını doldurmuş olmaları ve en az %40 engelli olduklarına dair raporu beyan etmiş olmaları gerekir. Raporunda “çalışamaz” ibaresi olanların kaydı yapılamaz. Kayıt olanlar, İş-Kur resmi sitesinden engelli bireyler için açılan mesleki kursları takip edebilirler. Kamu kurumlarına işçi alımları da İş-Kur aracılığı ile yapılmaktadır.

İş-Kur tarafından verilen hibe desteği: Bir mesleki sertifikaya sahip, diğer başvuru şartlarını sağlayan ve kendi işini kurmak isteyen engelliler, İş-Kur İl Müdürlüklerinden ya da 444 75 87 numaralı telefondan, hibe desteği hakkında bilgi alabilirler. En son Nisan 2021’de, her proje için 65 liraya kadar hibe desteği verileceği açıklanmıştır.

Milli Piyango Bayiliği/Sayısal Oyunlar Bayiliği işletme: Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü Sayısal Oyunlar Yönetmeliğine göre (25.04.2001 tarihli, 24383 RG. Sayılı) bayilik ruhsatı verilmesinde; %40 ve üzerinde engelli olmak, 18 yaşını tamamlamış olmak ya da kazai rüştünü kazanmış olmak, dolandırıcılık, hırsızlık, zimmet, rüşvet, ihtilas, irtikap, kaçakçılık, sahtekarlık, hileli iflas veya vergi kaçakçılığı nedeni ile hürriyeti bağlayıcı ceza almış veya ağır cezayı gerektiren suçlardan birinden hüküm giymiş olmamak, akıl hastalığı nedeni ile özürlü bulunmamak, vesayet veya hacir altına alınmamış olmak şartıyla, başvuranlar için kura çekilişine tabi tutulmaksızın öncelik tanınır ve bayilik ruhsatı verilir. İdarece, yerleşim yerlerinde bayilik verme ihtiyacının bulunması halinde başbayiler ile çalışma gücünün en az %40’ ını kaybetmiş olanlardan bu maddedeki diğer koşulları taşıyan gerçek kişilere kura çekilişine tabi tutulmaksızın öncelik tanınır. Başvuru, Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü Şube Müdürlüklerine yapılır.

Engelli Çalışanların Çalışma Hayatında Hakları

Engelli ve engelli yakını olan memurların yer değişikliği

Devlet Memurları Kanunu (1965) madde 72: İlgili mevzuatı uyarınca verilecek rapora göre kendisi, eşi veya birinci derece kan hısımlığı bulunan bakmakla yükümlü olduğu aile fertleri engelli olan memurların engellilik durumundan kaynaklanan yer değiştirme taleplerinin karşılanması için düzenlemeler yapılır.

Ek Madde 39: Devlet memurlarının, hayatını başkasının yardım veya bakımı olmadan devam ettiremeyecek derecede engelli olduğu sağlık kurulu raporu ile tespit edilen eşi, çocukları ile kardeşlerinin, memuriyet mahalli dışında resmî veya özel eğitim ve öğretim kuruluşlarında eğitim ve öğretim yapacaklarının özel eğitim değerlendirme kurulu tarafından belgelendirilmesi hâlinde, ilgilinin talebi üzerine eğitim ve öğretim kuruluşlarının bulunduğu il veya ilçe sınırları dahilinde kurumunda bulunan durumuna uygun boş bir kadroya ataması yapılır.

Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik “Engellilik Durumuna Bağlı Yer Değişikliği” başlıklı Ek 3üncü maddesi: “İlgili mevzuatına göre alınan sağlık kurulu raporunda en az yüzde kırk oranında engelli olduğu belirtilen memurlar ile ağır engelli raporlu eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısımları bulunan memurlar engellilik durumundan kaynaklanan gerekçelere dayalı olarak yer değiştirme talebinde bulunabilir. Bu kapsamdaki talepler bu Yönetmelikte yer alan kısıtlayıcı hükümlere tabi olmaksızın kurumların kadro imkânları ve teşkilat yapıları dikkate alınarak karşılanır. Memurun kendisinin veya birlikte yaşadığı eşi ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının engellilik durumunun tedavisi sebebiyle yer değişikliğini talep etmesi halinde, yer değiştirme suretiyle atama yapılacak yerin, memurun ve bu fıkra kapsamındaki yakınlarının engellilik durumuna uygun olması esastır. Engellilik durumu devam ettiği sürece kurumlarca isteği dışında memurun yeri değiştirilmez. Engellilik durumu ortadan kalkan memurlar hakkında bu Yönetmelikte yer alan diğer hükümler uygulanır.”

Engelli ve bakmakla yükümlü oldukları engelli yakını olan memurların yer değişikliği isteği kadro ve teşkilat yapısı uygun ise karşılanır. “Bir defaya mahsus” ifadesi, Devlet Memurları Atama ve Yer Değişikliği Yönetmeliği metninden, Danıştay İkinci Dairesinin 21/3/2018 tarihli ve E.: 2016/9697, K.: 2018/1891 sayılı Kararı ile çıkartılmıştır. Her Bakanlığın ya da kurumun, kendisine ait atama ve yer değişikliği olabilir. Tüm kurumların atama ve yer değişikliği yönetmelikleri Devlet Memurları Atama ve Yer Değişikliği Yönetmeliğine uygun olmalıdır (Geçici Madde 5). Memurun adaylık süresi bitiminde (adaylık en az 1, en fazla 2 yıldır) yer değişikliği için dilekçe verme hakkı vardır.

Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği: 9 Şubat 2019 tarihinde, Sağlık Bakanlığı Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliğinde yapılan değişiklik ile birlikte, engelli ve engelli yakını olanlar için “bir defaya mahsus atama kısıtlamasına tabi değildir” cümlesi eklenmiştir.

Madde 16: “İsteğe bağlı yer değiştirme Madde 16- 2) Standardın uygun olması kaydıyla bu Yönetmeliğin puan, süre ve dönem ile ilgili hükümlerine bağlı kalmaksızın; a) Eşinin, çocuklarının, annesinin, babasının veya kardeşlerinden birinin ağır engelli olduğunu belgelendirmesi halinde engelli yakınının ikamet ettiği yere, kendisinin engelli olduğunu belgelendirmesi halinde ise talep ettiği yere, atanabilir”.

Yönetmelikte sağlık mazereti ve engellilik mazereti ayrı maddelerde yer almıştır. Her iki mazeretin uygulaması farklıdır. Yönetmelikte sağlık mazereti şu şekilde yer alır: “Sağlık mazeretine bağlı yer değişikliği Madde 19- 1) Personelin kendisinin, eşinin, annesinin, babasının, bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının ve yargı kararı ile vasi tayin edildiği kardeşinin hastalığının görev yaptığı yerde tehlikeye girdiğini veya görev yerinin değişmemesi hâlinde tehlikeye gireceğini, üniversiteler veya Bakanlık eğitim ve araştırma hastanelerinden alınacak sağlık kurulu raporu ile belgelendirmesi halinde tedavinin yapılabileceği bir sağlık kurum veya kuruluşunun bulunduğu veya sağlığının olumsuz etkilenmeyeceği bir ilin münhal kadrolarına sağlık mazereti değerlendirme komisyonu kararı doğrultusunda atanır.

2) Sağlık mazereti değerlendirme komisyonu, gerekli durumlarda bu raporların başka eğitim ve araştırma hastanelerinin sağlık kurullarınca da usule ve fenne uygunluğunun tespit edilmiş olma şartını arayabilir”.

Atamaya esas rapor: Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinde atamaya esas sağlık raporunun niteliği (madde 51): Kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu aile fertlerinden birisinin tedaviyi gerektiren bir hastalığı tespit edilen subay ve astsubaylar atamaya esas sağlık raporu almak için bu Yönetmelik kapsamında sağlık kurulu raporu vermeye yetkili sağlık kuruluşlarına müracaat edebilir. Atamaya esas sağlık raporunun karar hanesinde “Hayati Öneme Haizdir” ibaresi, ilgili personelin atamasının derhal yapılması gereken durumlarda kullanılır. Bu raporların karar hanelerinde hastalığın gerektirdiği mevzuata uygun iklim ya da çalışma şartları, branş, özel eğitim merkezi ya da laboratuvar imkânları belirtilir, garnizon ya da hizmet bölgesi veya hastane adı belirtilmez.

Kurumlar arası geçiş: 675 sayılı Devlet Memurları Kanunun (DMK) 72’nci maddesine göre, kurumlar arası geçiş isteyen memur, öncelikle geçiş yapmak istediği kurum tarafından kabul edildiğine dair onay almalıdır. Kazanılmış hak derecelerinin altındaki derecelere atanabilmeleri için ise atanacakları kadro derecesi ile kazanılmış hak dereceleri arasındaki farkın 3 dereceden çok olmaması şarttır. Geçiş yapılacak kurum, memurun çalıştığı kuruma yazı yazarak, memuru kendi kurumuna talep eder. Halen çalışmakta olduğu kurum, memurun geçiş yapmasına muvafakat verirse; geçiş işlemleri başlar. DMK’da, engelli çalışana kurumlar arası geçişe yönelik özel bir düzenleme yoktur. Kurumlar arası geçiş talebinde bulunan çalışan, engellilik durumunu ve çalışma şartlarını dilekçesinde belirtebilir.

İşe girdikten sonra engelli hale gelen çalışanların durumu

İşe girdikten sonra engelli hale gelen çalışanlar, erken emeklilik dahil engelli bireylere tanımlanan tüm haklardan yararlanır. “Engelli kontenjanında çalışan” ifadesi, sadece engelli olarak işe girenleri ya da sadece engelli kamu personeli seçme sınavı ile işe alınanları değil, işe girdikten sonra engelli hale gelenleri de kapsar. Bu çalışanın engelli kontenjanına geçmesi için; çalışanın engelli sağlık raporunu kurumuna ibraz etmesi, kurumun da bu raporu personel bilgi sistemine kayıt etmesi zorunludur. Bu çalışanların, engelli kontenjanında çalışanlar adına tanımlanmış hakları kullanmaları için (nöbet muafiyeti dahil) çalışanlardan, yeniden engelli sağlık raporu almaları istenmez ve vergi indirimi belgesi almaları zorunlu tutulamaz.

Çalışma alanlarının ve verilen işin engelliliğe uygun hale getirilmesi

Engelliler Hakkında Kanuna göre; çalışan veya iş başvurusunda bulunan engellilerin karşılaşabileceği engel ve güçlükleri ortadan kaldırmaya yönelik istihdam süreçlerindeki önlemlerin alınması ve engellilerin çalıştığı iş yerlerinde makul düzenlemelerin, bu konuda görev, yetki ve sorumluluğu bulunan kurum ve kuruluşlar ile işverenler tarafından yapılması zorunludur.

Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmeliğinin 16’ncı maddesine göre ise; işyerlerinin engellilerin çalışma şartlarına göre düzenlenmesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşları çalışma yerlerini ve eklentilerini, engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirmek, engellilerin çalışmalarını kolaylaştıracak gerekli tedbirleri almak ve engellilerin görev yaptıkları kadronun gereği olan işleri yapabilmeleri için engel durumlarına göre gerek duyulan yardımcı ve destekleyici araç ve gereçleri temin etmek zorundadır. Aynı maddenin 2’nci fıkrasında “Engelliler, engelliliklerini artırıcı ve ek engel getirici işlerde çalıştırılamaz.” cümlesi yer almaktadır.

İş yerlerinin erişilebilirlik önlemleri yasal olarak tamamlanmış olması gerekirken, engelli çalışanın bireysel gereksinimleri olan makul düzenlemelerin de yerine getirilmesi gerekir. BM Engelli Hakları Sözleşmesine göre ayrımcılık olarak kabul edilen “makul düzenlemenin reddi”; Türkiye İnsan Hakları Eşitlik Kurumu Kanununda tanımlanmış ayrımcılık türlerinden biridir.

Engelli çalışanın idari izinleri

03 Aralık 2002 tarihli Başbakanlık Genelgesi (2002/58) kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan, çalışma statülerine bakılmaksızın tüm engellileri kapsar Genelgenin 3’üncü maddesi şu şekildedir: “Ulusal düzeyde kabul edilen 10-16 Mayıs Sakatlar Haftasının ilk günü ile 3 Aralık Dünya Özürlüler Gününde, özürlülere yönelik faaliyet gösteren Konfederasyon, bağlı federasyonlar ve derneklerin kamu görevlisi olan yönetim kurulu üyeleri ile kamuda görev yapan tüm özürlüler idari izinli sayılacaktır. Olumsuz hava koşulları nedeniyle valiliklerce okulların tatil edilmesi halinde aynı bölgedeki kamu görevlisi özürlüler, ayrıca bir talimat ve talebe gerek kalmadan, belirlenen tatil süresince idari izinli sayılacaktır.”

Engelli çalışanların nöbet muafiyeti ve çalışma saatlerinin düzenlenmesi

DMK’nın 101’inci maddesinde “…engelli memurlara da isteği dışında gece nöbeti ve gece vardiyası görevi verilemez” ifadesi yer alır. Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslara göre; sözleşmeli engelli çalışana isteği dışında gece nöbeti ve gece vardiyası görevi verilemez. TSK’da görev yapan engelli memurlar ile Jandarma Genel Komutanlığında görev yapan engelli memurlar da bu hakkı kullanırlar. Lise ve ilköğretimde çalışan engelli ve engelli çocuğu olan öğretmenlerin de nöbet muafiyet ve ders programlarını düzenletme hakları vardır.

Engelli çalışanın gece nöbet muafiyetinden yararlanması için engelli sağlık kurul raporunu beyan etmesi yeterlidir. Sağlık mazereti nedeniyle nöbetten muaf tutulacaklar için yapılacak işlem ile engellilerin muafiyet kazanımları ayrı değerlendirilmelidir. Engelli çalışanın nöbet muafiyeti hakkından yararlanıp yararlanamayacağına ilişkin kendisinden ayrıca sağlık raporu istenmesi yasal değildir. Bakınız: Kamu Denetçiliği Kurumu Tavsiye Kararı: https://kararlar.ombudsman.gov.tr/Arama/Download?url=20201122\183570\Yayin\Karar-2020-101215.pdf&tarih=2021-02-22T19:05:23.736769

DMK 101’inci maddede "gece nöbeti ve gece vardiyası" tanımı olmadığından, engelli çalışanın hangi saatler arasındaki çalışmadan muaf olacağına dair; Devlet Personel Başkanlığının, 101’inci maddesinde yer alan “gece” kavramının tanımı hakkında yayınladığı 08.02.2016 tarih ve 819 sayılı görüşe göre; “günün 24 saatinde devamlılık gösteren hizmetlerinde görev yapan engelli memurların isteği dışında DMK’nın 100’üncü maddesine istinaden belirlenen günlük çalışma saatleri dışındaki vardiyalarda çalıştırılmaması gerektiği, mütalaa edilmektedir”.

Günlük çalışma saatlerinin tespiti: DMK 100’üncü maddeye göre; engelli memurlar için; engel durumu, hizmet gerekleri, iklim ve ulaşım şartları göz önünde bulundurulmak suretiyle günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile öğle dinlenme süreleri merkezde üst yönetici, taşrada mülki amirlerce farklı belirlenebilir.

Engelli işçiler için; Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğe bakılmalıdır. Yönetmeliğin, “İşçi Postalarının Değişme Süresi” başlıklı 8’inci maddesine göre; Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları çalıştırılarak yürütülen işlerde postalar; en fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci iş haftasında gündüz çalıştırılmaları suretiyle ve postalar birbirlerinin yerini alacak şekilde düzenlenir. Zorunluluk olmadıkça işçilerin postaları değiştirilemez. Ancak 4857 sayılı İş Kanununun 69’uncu maddesi uyarınca, gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir.

Yukarıdaki bilgiler için bakınız: DMK, Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar, TSK İç Hizmet Yönetmeliği, Jandarma Genel Komutanlığı Nöbet Hizmetleri Yönetmeliği, Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, MEB Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği, MEB Okul Öncesi ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği, DPB’lığı Görüşleri.

Engelli kamu çalışanlarının öğretmenevlerinden yararlanması

29 Nisan 2021 tarihli Milli Eğitim Bakanlığı Öğretmenevi ve Akşam Sanat Okulları Yönetmeliği’nin “Engelli bireylere ilişkin hükümler” başlıklı 25’inci maddesine göre; konaklama ünitesinden faydalanmak isteyen engellilere ve aynı odada birlikte konaklayacak yakınlarına; 18 yaşını doldurmuş bireyler için Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik, 18 yaşını doldurmamış çocuklar için ise Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik çerçevesinde engellilik oranının %40 ve üzerinde olduğunu belgelemeleri şartıyla (1’inci kategori hariç), ilgili yıla ait Kamu Sosyal Tesislerine İlişkin Tebliğde belirtilen taban fiyattan az olmamak kaydıyla, kurumda geçerli kamu ücretinden %40’a kadar indirim uygulanabilir. Kurumların en az bir odası engelli odası olarak düzenlenir.

Engelli Çocuğu/Yakını Olan Çalışanların Hakları

Engelli çocuğu olan kamu çalışanına aile yardımı ödeneği

Kamu Görevlilerinin Geneline ve Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve Sosyal Haklara İlişkin 2018 ve 2019 Yıllarını Kapsayan 4. Dönem Toplu Sözleşme kapsamında, "Engelli çocuk aile yardımı" ele alınmıştır. Buna göre; ilgili mevzuat ve bu Toplu Sözleşme hükümleri uyarınca çocuklar için verilmekte olan aile yardımı ödeneği, en az %40 engelli olan çocuklar için %50 artırımlı olarak ödenir. ÇÖZGER raporu olup 2 ve üzerinde gereksinim düzeyi olanlar için bu yardım ödenir.

Nöbet muafiyeti, günlük eğitim ve bakım izni

Bu bölümde geçen “bakmakla yükümlülük” ve “ağır engellilik” şartından ne anlaşılması gerektiğine dair “Bakıma muhtaç olma hali ve ağır engellilik durumu” başlığına bakınız.

Engelli yakını olan memurlar için Genelge: 30 Ocak 2010 tarihli “Sendikal Gelişmeler Doğrultusunda Alınacak Önlemler” konulu, Başbakanlık Genelgesinin (2010/2) 3’üncü maddesi: “Kamu çalışanlarının kanunen bakmakla yükümlü olduğu engelli aile bireyinin bakıma muhtaç olduğunun ilgili mevzuatına göre alınmış geçerli engelli sağlık kurulu raporu ile belgelendirilmesi kaydıyla bu durumdaki personele; engelli aile ferdinin günlük bakımı için izin kullanımında gerekli kolaylık sağlanacak ve personel mesai saatleri dışındaki nöbet görevinden ve gece vardiyasından muaf tutulacaktır.” Bu Genelge kamuda çalışan işçileri kapsamaz.

Sağlık Bakanlığı çalışanları: Sağlık Bakanlığında engelli yakını olan çalışanlar için Başbakanlık Genelgesinin 3. Maddesinin yer aldığı yazı 30 Nisan 2018 tarihinde Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanmıştır. Sağlık Bakanlığı Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü tarafından 30 Nisan 2018 tarihinde yayınlanan yazıda (Sayı 87307621/419) Başbakanlık Genelgesinin (2010/2) 3’üncü maddesine yer verilmiş ve sağlık çalışanlarının genelgede tanımlanan haklarından yararlanmaları sağlanmıştır. Bu yazıda Sağlık Bakanlığı, haklardan yararlanmaları adına engelli ve engelli yakını olan çalışanlardan yeniden engelli sağlık raporu istenmemesi hususunu da belirtmiştir. GEAH’da çalışan memurlar, haftada 8 saat özel eğitim izni kullanabilmektedir.

Kamuda çalışan engelli yakını olan işçiler ve sözleşmeli personel: Bu çalışanlara ait yukarda ifade edilen izinler konusunda düzenleme olmadığından, söz konusu izinlerin kullanımı idarenin inisiyatifindedir. Bu çalışanlar için Toplu İş Sözleşmesi Kararı gerekmektedir. Ancak, özellikle engelli çocuğun üstün yararı ilkesi göz önüne alındığında engelli çocuğu olan işçinin talebi doğrultusunda vardiya saatlerinde düzenleme yapılması gerektiği söylenebilir.

TSK da çalışan engelli yakının olan işçiler: Ağustos 2017 TİS raporunda yer aldığı üzere ağır engelli yakını olan işçilere her bir engelli yakını için ayrı ayrı olmak üzere günde 1 saat bakım izni, özel eğitime devam eden engelli eş, bakmakla yükümlü olduğu çocuk ve vasisi olduğu kardeşi için her biri için ayrı ayrı olmak üzere haftada 8 saat eğitim izni verilmiştir. 2019 yılında TİS metninde değişikliğe gidilerek, "8 saat” ifadesi "günlük çalışma süresi" şeklinde değiştirilmiştir.

TSK İç Hizmet Yönetmeliği: Yönetmeliğin 382’nci maddesinde var olan (g) fıkrasında 28 Ekim 2020 tarihinde yapılan değişikliğe göre; ….Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre tam bağımlı engelli veya kısmi bağımlı engelli olduğu yetkili sağlık kuruluşlarınca verilen sağlık kurulu raporu ile belgelenen veya ….. Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre yetkili sağlık kuruluşlarınca Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu verilen ya da anılan Yönetmeliklere göre geçerli kabul edilen raporları bulunan* aynı konutta daimi olarak ikamet eden eşi, bakmakla yükümlü olduğu çocukları, anne ve/veya babası ile vasi atanmak kaydıyla kardeşi bulunan askeri ve sivil personel (gemilerdeki nöbet hizmetleri hariç),” nöbet hizmetlerinden muaftır.

*Açıklama: “Yönetmeliklere göre geçerli kabul edilen raporları bulunan” ifadesinden 20.2.2019 tarihi öncesi eski Yönetmeliğe göre alınmış olan raporlar anlaşılmalıdır. Bu haklardan yararlanmak için raporlarda, “ağır engelli” ifadesinin olması gerekir.

TSK İzin Yönetmeliği:  TSK’da çalışan muvazzaf ve Devlet memuru olan personel için; özel eğitim alan eşi, çocuğu veya kardeşi olanlara haftada 8 saat eğitim izni (RAM raporu beyan edilerek), ağır engelli yakını olanlara günde 1 saat bakım izni verilir.

Emniyet Genel Müdürlüğü çalışanları: “Ağır engelli yakını olan çalışanların, sadece hafta içi mesai saatlerinde çalıştırılması, mesai saatleri dışındaki tüm ek görevlerden, nöbetlerden ve gece mesaisinden muaf tutulması, özürlü aile bireyinin günlük bakımı için izin kullanımında personele gerekli kolaylığın sağlanması, anne ve babanın personel olması durumunda her ikisinin de belirtilen haklardan faydalandırılması sağlanacaktır.” Bakınız: Emniyet Genel Müdürlüğü Genelgesi, “Özürlü Yakını Olan Personel Durumu”  (2010/15).

Engelli ve engelli yakını olan öğretmenler: Milli Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği 12’inci madde: “Haftalık ders programı düzenlenirken; okulların eğitim ortamı, öğretmen durumu, engelli öğretmenler, engelli çocuğu bulunanlar, süt izni kullananlar, fizikî şartlar ve pedagojik esaslar göz önünde bulundurulur.

91 inci madde- g): “Engelli olanlar, engelli çocuğu bulunanlar ve bakmakla yükümlü olduğu engelli birey bulunanlara nöbet görevi verilmez. Ancak bu durumdaki öğretmenlere istemeleri hâlinde, gün tercihlerine öncelik verilerek nöbet görevi verilir.”

Milli Eğitim Bakanlığı Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği 5’inci madde: “Haftalık ders programı, öğretim yılı başında ve gerekli hâllerde ders yılı içinde okul yönetimince hazırlanır. Bu programda yönetici ve öğretmenlerin okutacakları derslerin gün ve saatlere göre öğretmenlerin mazeretleri de dikkate alınarak dengeli olarak dağılımı yapılır.

44’üncü madde-11: “Öğretmenlerden; engelli olanlar, engelli çocuğu bulunanlar ve bakmakla yükümlü olduğu engelli birey bulunanlara nöbet görevi verilmez. Ancak bu durumdaki öğretmenlere istemeleri hâlinde, gün tercihlerine öncelik verilerek nöbet görevi verilir.”

Mazeret izni hakkı: En az yüzde %70 oranında engelli ya da süreğen hastalığı olan çocukları için tüm çalışanlara; çocuğunun hastalanması halinde, doktor raporuna istinaden on güne kadar mazeret izni verilir. ÇÖZGER raporu olan çocuklar için %70 ve üzeri engel oranlarına karşılık gelen ifadeler; “çok ileri düzeyde özel gereksinim var”, “belirgin düzeyde özel gereksinim (BÖGV)” ve “özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadeleridir.

Bu iznin kullanımında senelik iznin kullanılmış olması şartı aranmaz. Çalışan kişi, bu izni parçalar halinde kullanabilir ya da tamamını birden talep edebilir. İzin talebinin kurum tarafından kabulünde, engelli raporu ve hastalık raporu yeterlidir. Anne ve babanın çalışıyor olması halinde bir çocuk için verilen mazeret iznini aynı dönemde sadece tek ebeveyn kullanabilir. Birden fazla engelli çocuğu olanlar için mazeret izni, her bir çocuk için ayrı ayrı 10 gündür.

DMK 104’üncü madde şöyledir: ''Memurlara; en az yüzde 70 oranında engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğunun (çocuğun evli olması durumunda eşinin de en az yüzde 70 oranında engelli olması kaydıyla) hastalanması halinde hastalık raporuna dayalı olarak ana veya babadan sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar mazeret izni verilir".

İş Kanunu Ek Madde 2: “İşçilerden az yüzde yetmiş oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar ücretli izin verilir.” Bu izni kullananlardan ücret kesintisi yapılmaz.

Mazeret izin hakkı aynı zamanda; Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar, TSK Personel Kanunu, Uzman Erbaş Kanunu ve diğer tüm personel kanunlarına işlenmiştir.

Engelli çocuğu olan annelere yarı zamanlı çalışma hakkı: DMK’nın 104’üncü maddesine ve İş Kanununun 74’üncü maddesine göre; memur ve işçi anneler için doğumda ya da doğum sonrası ilk 12 ay içinde, bebeği engelli olduğu tespit edilenlere; analık izni bitiminden başlamak üzere bebek 12 ayı tamamlayıncaya dek (ücret kesintisi olmadan) yarı zamanlı çalışma hakkı (izni) verilmiştir.

Lojman düzenlemesi: Kamu Konutları Yönetmeliğinde 11 Temmuz 2020 tarihinde yapılan değişiklik ile engelli çalışana ve kanunen bakmakla yükümlü olduğu engelli yakını olan çalışana (konutta birlikte oturacağı) her bir engelli yakını adına ilave 40 puan verilmiştir. Gaziler ve şehit yakınlarının her biri için de ilave 40 puan verilmiştir.

Ağır engelli çocuğu olan sigortalı annelerin erken emekliliği

1 Ekim 2008 tarihinden sonra (çocuğun doğum tarihi ve ağır engelli hale geldiği tarih dikkate alınır), çalışılan sürenin dörtte biri oranında süre çalışılan süreye ilave edilir. Bu süre emekliliğe kalan süreden düşürülür. Bu haktan yararlanmak için, eğer boşanma durumu varsa velayetin annede olduğu süreler dikkate alınır. Çocuğun bakım evine verilmesi halinde bu haktan yararlanma süresi sona erer. Bakıma muhtaç durumdaki çocuğun vefatı halinde anne, çocuğun yaşadığı süreler için sonradan başvuruda bulunabilir.

Başvuru: Başvuruda, mevcut engelli sağlık kurul raporunun aslı gibidir fotokopisi ya da e-nabızdan alınmış örneği kullanılır. SGK’nın kararına, zaman aşımı olmaksızın itiraz edilebilir. Gerekli belgeler ile (çalışma belgesi, engelli raporunun aslı gibidir fotokopisi, çocuğun ve annenin kimlik fotokopileri ve dilekçe) Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) başvuru yapılır. Bakınız: 5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu Madde 28.

Not: Engelli yakını olanların yer değişikliği hakları için bakınız: “Engelli ve engelli yakını olan memurların yer değişikliği” başlığı.

Erişilebilirlik

Engelliler Hakkında Kanunda erişilebilirlik; “binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olması” biçiminde tanımlanırken makul düzenleme; “engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirler” olarak tanımlanmıştır. BM Engelli Hakları Sözleşmesine göre, erişilebilirlik önlemi alınsın ya da henüz alınamamış olsun, engellilerin bireysel ihtiyaçlarına yönelik makul düzenlemelerin yapılması gerekmektedir. Sözleşme, makul düzenlemenin/uyumlaştırmanın yapılmasını bir tür ayrımcılık olarak ele alır. Buna göre; çalışma ortamının engelli çalışana uygun olması için, erişilebilirlik önlemleri alınmış olsun ya da olmasın; bireyin ihtiyacına uygun makul düzenlemelerin yapılması zorunludur. Çalışanın, çalışma ortamında kendisine özel makul düzenleme talebi için dilekçe vermesi gerekebilir.

Engelliler Hakkında Kanunda erişilebilirlik ile ilgili maddeler

Geçici Madde 2:Kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, mevcut tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel alt yapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilir.

Geçici Madde 3:Mevcut özel ve kamu toplu taşıma araçları, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engelliler için erişilebilir duruma getirilir.” Toplu taşıma araçlarının (dolmuş ve şehirlerarası otobüsler) erişilebilirliği, Temmuz 2021’e dek uzatılmıştır.

Ek: 06.02.2014-6518/75 md.:07.07.2018 tarihine kadar, servis taşımacılığı yapan gerçek ve tüzel kişiler, engelli personel veya öğrenciye talep halinde erişilebilir taşıma hizmetini sağlamakla yükümlüdür.”

Hastanelerde erişilebilirliğe yönelik hizmetler

Hastanelerin erişilebilir olması ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. Bu çalışmalar hakkında bilgi almak için Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan “Özürlü Kişilere Yönelik Sağlık Hizmetlerinin Sunumuna İlişkin 2010/79 sayılı Genelge” incelenebilir. Genelgeye göre hastanelerde; TSE Standartlarına uygun olarak mimari önlemler alınır, işaret dili tercümanı istihdam edilir, engelli bireylere verilen sağlık hizmetine yönelik hizmet içi eğitim verilir ve engelli hastalara refakatçi desteği verilir. Erişilebilirlik düzenlemeleri, AÇSH Bakanlığınca yayınlanan erişilebilirlik formlarına göre yapılır. Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesinde, ana bina girişinde engelli hastalar için bir refakatçi görevlendirilmiştir.

Erişilebilirlik ve makul düzenleme ile ilgili şikayetler; CİMER’e, illerde valiliklere ve sosyal hizmet ile müdürlüklerine ve Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğüne ait bilgiedinme.eyhgm@ailevecalisma.gov.tr adresine; yer, tarih, saat ve şikayet konusu yazılarak bildirilebilir. Hastanelerin erişilebilirliği hakkındaki talep ve şikayetler, hasta hakları birimlerine, Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi için Engelli Danışma ve Koordinasyon Birimine yapılabilir.

Sosyal Güvenlik Hakları

Erken emeklilik

Emekli kişilere bağlanan maaş; yaşlılık maaşıdır. Engelli memur, işçi ve Bağ-Kur çalışanları; yaşı beklemeden, gerekli yıl ve prim gününü tamamladıklarında erken emekli olabilirler. İşe girdikten sonra engelli hale gelenler, tüm haklardan yararlandıkları gibi erken emeklilik hakkında da yararlanabilirler. Başvuruda engelli sağlık kurul raporunun aslının ya da noter onaylı örneğinin beyanı istenebilir. Bakınız: 5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu-Madde 28).

Engelli memurun erken emeklilik hakkı: Engelli memur, işe giriş tarihi ne olursa olsun erken emeklilik için vergi indirimi belgesi almak zorunda değildir.

1 Ekim 2008 öncesi işe giren ve işe girmeden önce engelli olduklarını belgeleyen engelli memurlar, Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre; en az %40 engelli olmak şartı ile engel oranına bakılmaksızın 15 yıl çalışmakla emekli olma hakkı elde ederler (5510 sayılı Yasanın geçiş hükümleri).

1 Ekim 2008 sonrası işe giren engelli memurlardan; malul sayılmayıp engel oranı %60 veya üzerinde olanlar; 15 yıl ve 3960 prim günü ile erken emeklilik hakkını alırlar. Engel oranı % 50 ilâ % 59 arasında engelli olanlar; en az 16 yıl ve 4320 gün, engel oranı % 40 ilâ % 49 arasında engelli olanlar; en az 18 yıl ve 4680 gün ile emeklilik hakkı elde ederler. Bu memurlar 5510 sayılı Yasa hükümlerine tabidirler.

İşe girdikten sonra engelli hale gelenlerin erken emekliliği: 5510 sayılı Yasanın Geçici 4’üncü maddesine göre; engel oranı %60 ve üzerinde olanlardan malulen emeklilik hakkı alamayanlar; 15 yıl, çalışma gücü kaybı oranı %50-%59 arasında olanlar; en az 16 yıl-5760 prim günü, çalışma gücü kaybı oranı %40-%49 arasında olanlar; en az 18 yıl-6480 prim günü ile emekli olabilirler.

Bağ-Kur çalışanları için erken emeklilik hakkı: Engel oranı; %60 ve üzerinde olanlar; 15 yıl, 3960 gün, engel oranı; %50-%59 arası olanlar; 16 yıl, 4320 gün, engel oranı; %40-%49 arası olanlar; 4680 günde emeklilik hakkı alırlar. Erken emeklilik için vergi indirimi belgesi almak zorunluluğu yoktur, emeklilik başvurusu için prim borcu olmaması gerekir.

Engelli işçilerin erken emeklilik hakkı: İş Kanuna tabi çalışan engellilerin işe giriş tarihlerine ve engel oranlarına göre erken emeklilik süreleri farklılık gösterir. 1 Ekim 2008 öncesi işe giren işçinin engelli erken emeklilik hakkından yararlanması için; gelir vergisi indirimi belgesi alması zorunludur. Bu işçiler 506 sayılı Yasa hükümlerine (5510 sayılı Yasanın Geçiş Hükümleri) tabi olarak emekli olurlar. 1 Ekim 2008 tarih ve sonrası işe giren işçiler ise 5510 sayılı Yasa hükümlerine göre emekli olur ve bu işçiler, erken emeklilik için vergi indirimi belgesi almak zorunda değildirler. Erken emeklilik için yıl ve prim günü şartının sağlanmış olması gerekir. Her ikisini tamamlamış olanların prim günü 5400 günden eksik ise, bu çalışanların prim günleri emeklilik işlemi sırasında 5400 güne tamamlanır.

Sigorta Başlangıç Tarihi

%40 ile 59 arası

%60 ile 79 arası

%80 ve üzeri

05.08.1991 ve öncesi

15 yıl; 3600 gün

15 yıl;3600 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.1991-05.08.1994

16 yıl; 3760 gün

15 yıl 8 ay;3680 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.1994-05.08.1997

17 yıl; 3920 gün

16 yıl 4 ay;3760 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.1997-  05.08.2000

18 yıl; 4080 gün

17 yıl; 3840 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.2000- 05.08.2003

19 yıl; 4240 gün

17 yıl 8 ay; 3920 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.2003- 30.09.2008

20 yıl; 4400 gün

18 yıl; 4000 gün

15yıl;3600 gün

Tablo 1: 1Ekim 2008 tarihinden önce işe giren engelli işçilerin erken emeklilik süreleri

Sigorta Başlangıç Tarihi

%40 ile 49 arası

%50 ile 59 arası

%60 ve üzeri

01.10.2008-31.12.2008

18yıl;4bin 100 gün

16 yıl;3bin700 gün

15 yıl;3bin700 gün

01.01.2009-31.12.2009

18 yıl; 4 bin200 gün

16 yıl;3bin800 gün

15yıl;3 bin800 gün

01.01.2010-31.12.2010

18 yıl; 4 bin300 gün

16 yıl;3 bin900 gün

15yıl; 3bin900 gün

01.01.2011-31.12.2011

18 yıl; 4 bin400 gün

16 yıl; 4 bin gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2012-31.12.2012

18 yıl; 4 bin500 gün

16 yıl; 4 bin100 gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2013-31.12.2013

18 yıl; 4 bin600 gün

16 yıl; 4 bin200 gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2014-31.12.2014

18 yıl; 4 bin680 gün

16 yıl; 4 bin300 gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2015’den sonra

18 yıl; 4 bin680 gün

16 yıl; 4 bin 320 gün

15yıl;3bin 960 gün

Tablo 2: 1 Ekim 2008 ve sonrası işe giren engelli işçilerin erken emeklilik süreleri

Malulen emeklilik

İşe girdikten sonra çalışma gücü kaybı oranı, SGK Sağlık Kurulu tarafından %60 ve üzerinde olduğuna karar verilenler; 10 yıl /1800 iş günü prim ödenmesi şartı ile malulen emekli olurlar. Ancak başkasının bakımına muhtaç derecede malul olanlar için sadece 1800 iş günü prim ödenmiş olma şartı ile malulen emekli olurlar. İşe girmeden önce malul durumda olanlar, malulen emekli olamazlar. Malulen emekli olmak isteyen kişi, SGK’ya başvuru yapar. Başvuru yapıldığında bir işte çalışılıyor şartı aranmaz.

SGK isterse kişiyi, çalışma gücü kaybı oranının tespiti için bir hastaneye sevk edebilir. SGK Sağlık Kurulu, inceleme sonucu karar verir. Kişi isterse, SGK sonucuna itiraz edebilir. Bakınız: 5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu madde 25.

Kontrol muayenesi: Malulen emekli olanlarla ve engellilerin erken emekliliğinden yararlananlar hakkında SGK, 5510 sayılı Yasanın 94’üncü maddesine göre kontrol muayenesi isteyebilir.

Engelli erkek çocuklar için maluliyet tespiti talebi

Kız çocukları, evlenmedikleri ve sigortalı bir işe girmedikleri sürece, anne ya da babalarının üzerinden sağlık yardımı almaya devam ederler. Mezun olması gereken yaşta liseyi veya üniversiteyi bitiren erkek çocuklar, mezun olduktan sonraki 2 yıl boyunca anne ya da babalarının üzerinden sağlık yardımı almaya devam ederler. Anne veya babası sigortalı olmayanların sağlık primi Devlet tarafından ödenir.

Öğrenime devam eden engelli erkek çocukların okullarından alınacak öğrenim belgeleri, SGK’ya verilmelidir. Öğrenimine devam etmeyenlerin, 18 yaşını doldurduklarında anne ya da babalarının üzerinden sağlık yardımı alabilmeleri ve yetim aylığına hak kazanabilmeleri için ailelerin, SGK’ya maluliyet tespiti için başvurması gerekir.

SGK’dan malul kararı alan çocuklar, anne veya babalarının üzerinden sağlık yardımına devam ederler ve bu çocukların anne ve babalarının vefatı halinde yetim aylığı alma hakları olur. Malul kararı alamayan çocukların yetim aylığı alma hakları olmaz. Bu çocuklar, zorunlu sağlık primi ödemesi ile ilgili olarak SYDV’ye başvururlar. Burada yapılan gelir testine göre haklarında “G0” kararı verilenlerin sağlık primi Devlet tarafından ödenir. Haklarında “G0” kararı verilmeyenler, belirlenmiş aylık sağlık primini zorunlu olarak öderler.

SGK’dan olumsuz karar alındığında yeniden inceleme amacıyla karara itiraz edilebilir. Bu amaçla zaman aşımı süresi yoktur.

Engelli aylığı alan engelli bireyin, malul çocuk olup olmadıklarına bakılmaksızın sağlık primleri Devlet tarafından ödenmektedir. Engelli aylığı kesilirse, engelli erkek çocuk için maluliyet tespiti istenmelidir.

Ağır engelli erkek çocuğu olan annelerin erken emeklilik talebi, SGK’dan onaylanmış ise çocuğun maluliyet tespitinde, onay belgesini dilekçelerine eklemeleri tavsiye edilir.

Başvuru: Maluliyet incelemesi için doğrudan SGK’ya başvuru yapılır. Engelli sağlık kurul raporunun alındığı hastane başhekimliğinden “aslı gibidir” onaylı fotokopisi ya da e-nabızdan alınmış rapor örneği, çalışan ebeveynin ve çocuğun kimlik belgeleri, çalışılan yerden alınan çalışma belgesi ve dilekçe ile başvuru yapılır. Dilekçe, başvuru esnasında da doldurulabilir.

SGK Ödeneği Olan Bazı Malzeme ve Hizmetler

Akülü tekerlekli sandalye, manuel tekerlekli sandalye, kesintisiz güç kaynağı, işitme cihazı, koklear implant (biyonik kulak), ortez ve protezler, fizik tedavi ve diş tedavisi ödemelerinin belirli bir kısmı SGK tarafından karşılanır. Ayrıntılı bilgi ve diğer ödemeler için bakınız: Sağlık Uygulama Tebliği (SUT).

Tekerlekli sandalyeler: Bu malzemeler, 5 yılda bir kez yenilenir. 5 yıldan önce arızalanan, kullanılamayacak durumda olan malzemeler için; durumun doktor tarafından rapor edilmesi halinde 5 yıllık süre beklenmeden ödenek alınabilir. Akülü tekerlekli sandalyenin SGK ödeneği ile alınmış olması halinde, yenilenirken, eskisinin SGK’ya iadesi zorunludur. Tetrapleji veya parapleji tanılı hastalarda manuel tekerlekli sandalye ile akülü tekerlekli sandalyenin aynı anda reçete edildiği durumlarda, her iki malzeme bedeli ödenir.

Ödeme kapsamında olan sandalyeler aşağıdadır.

  1. a) Özellikli akülü tekerlekli sandalye: Sadece gaziler için ödenir. 2021 yılı ödemesi; 10 bin liradır.
  2. b) Standart akülü tekerlekli sandalye: 16 yaşın üzeri hastalara temin edilmesi halinde bedeli Kurumca karşılanır. 11-16 (16 yaş dâhil) yaş arası gerekli şartları sağlayan çocuklar için ev, okul gibi kapalı alanlarda kullanım amacıyla bir defaya mahsus olmak üzere pediatrik akülü tekerlekli sandalye bedeli standart akülü tekerlekli sandalye bedeli üzerinden karşılanır. Yürüyemeyen ve bunun yanında tekerlekli sandalyeyi hareket ettirememesi ya da hareket ettirmesi halinde kişinin sağlığının tehlikeye gireceği durumlarda ödenek alınır. Ellerini kullanmasına mani bir durum yok ise ödenek alınamaz. 2021 yılı ödeneği; 2.500 liradır.

Not: Gelişim geriliği olup pediatrik tip akülü sandalye almak zorunda olan erişkinler faturalarında ''standart akülü tekerlekli sandalye” kodu olan; “OP1345” yazılması halinde ödenek alabileceklerdir.

  1. c) Aktif tekerlekli sandalye: Sadece gaziler için ödenir. 2021 yılı için ödenek; 3.600 liradır.
  2. d) Standart manuel tekerlekli sandalye: 2021 yılı ödeneği 500 liradır.
  3. e) Hafif manuel tekerlekli sandalye: 2021 yılı ödeneği 1200 liradır.
  4. f) Pediatrik tekerlekli sandalye: 5-15 yaş arası hastalarda SGK tarafından bedeli karşılanır. Ancak gelişim geriliği olan hastalarda, sağlık kurulu raporunda gelişim geriliğinin belirtilmesi halinde yaş sınırı dikkate alınmaz. 2021 yılı için ödenek; 1200 liradır.
  5. g) Banyo-tuvalet sandalyesi: Sadece gaziler için ödenir. 2021 yılı ödeneği; 750 liradır.

Hasta alt bezi/külotlu hasta alt bezi/çocuk bezi: Tuvalet kontrolü olmayan (mesane ve rektum kontrolü olmayan) yaşlı bireyler ve 2 yaşını dolduran engelli çocuklar için bez raporu çıkartılabilir. 18 yaşına dek çocuk bezi ödemesi yapılırken, 18 yaş sonrası yetişkin bezi ödemesi yapılmaktadır. Ancak 18 yaş altı olup yetişkin bezi kullanan çocukların raporlarında “bel çevresi, boy, kilo gibi değerler verilerek çocuğun yetişkin bezi kullanmasının uygun olduğu” belirtilirse; çocuk için yetişkin bezi ödeneği alınır. Rapor en fazla 2 yıllık çıkartılabilir.

Ödenecek miktar: Çocuk alt bezi birim fiyatı 920 kuruş, yetişkin alt bezi 1.26 kuruştur. Erişkin için 2 aylık ödenen miktar: KDV dahil 356,83 lira, çocuk için KDV dahil 260,54 liradır.

Diş tedavisi: Engellilerin dolgu, diş çekimi, anestezi altında işlemler ve özel durumlarda protez ücretleri Sağlık Bakanlığına bağlı diş sağlığı merkezleri ve üniversite hastanelerinde olması şartı ile SGK tarafından karşılanır. SGK ile anlaşmalı özel diş sağlığı merkezlerine sevkli gidilmesi zorunludur.

Tıbbi malzeme ve ilaç alımında ödeme yardımı: Hanede kişi başına düşen miktar asgari ücretin üçte birinden az olanlar bağlı oldukları il/ilçe sosyal yardımlaşma dayanışma vakfına başvurarak almış oldukları tıbbi malzemelerin SGK ödemesi dışında kalan miktarını talep edebilirler. Vakıf Mütevelli Heyetinin kararınca kişiye ödeme yapılıp yapılmayacağı belirlenir.

Fizik tedavi ve rehabilitasyon uygulamaları: SUT içinde gerekli şartları taşıyanlar için yılda 30+30+30 seans olmak üzere toplamda 90 gün fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmeti alabilirler. Engelli sağlık kurul raporları ilk 30 seans için geçerlidir. Eğitim ve araştırma hastaneleri ile üniversite hastanelerinden fizik tedavi ve rehabilitasyon uygulamasına yönelik rapor alınması halinde; ikinci 30 seans, raporun yenilenmesi halinde ise üçüncü 30 seans alınabilir.

Ülkemizde Sağlığa Erişim Hizmetleri

E-Nabız Sistemi

E-Nabız; Sağlık Bakanlığı tarafından uygulamaya koyulan ve e-devlet kapısı üzerinden giriş yapılarak kişinin her türlü sağlık kaydına istediği anda ulaşmasına olanak sağlayan Kişisel Sağlık Sistemidir.

Sağlık kuruluşlarından toplanan sağlık verilerine vatandaşların ve sağlık profesyonellerinin internet ve mobil cihazlar üzerinden erişebilecekleri bir uygulamadır. Kişilerin muayene, tetkik ve tedavilerinizin nerede yapıldığına bakılmaksızın, tüm sağlık bilgilerini yönetebildiği, tıbbi özgeçmişine tek bir yerden ulaşabildiği bir kişisel sağlık kaydı sistemidir. Bizzat kişinin verdiği, süresi ve sınırı belirlenmiş yetki çerçevesinde sağlık kayıtlarının hekimlerce değerlendirilebildiği, böylelikle teşhis ve tedavi sürecinin kalitesini ve hızını artıran, kişi ile hekimi arasında güçlü bir iletişim ağının kurulmasını sağlayan, internet üzerinden güvenli bir şekilde erişilebilecek dünyanın en geniş ve en kapsamlı sağlık bilişim alt yapısıdır. Engellilik raporları ve ÇÖZGER raporunun bu sistemden görülmesi ve başvurularda kullanılmak üzere bir örneğinin alınması mümkündür. İlk kez e-Nabız kullanıcısı olacak kişiler; e-Devlet (www.turkiye.gov.tr) üzerinden e-Nabız’a giriş yaparak profil ayarları üzerinden e-Nabız şifresi oluşturmalı ya da kendi Aile Hekimine başvurarak e-Nabız için geçici şifre edinmelidir. Ayrıntılı bilgi için bakınız: https://enabiz.gov.tr/

Evde Sağlık Hizmeti

Engelliliği nedeniyle (solunum cihazına bağlılık vb. gibi) evden hastaneye gitmesi mümkün olmayanlar, aile hekimlerine başvurarak; evde sağlık hizmeti talep edebilirler. Bunun yanında hasta, hasta yakını, diğer kişi veya kurumlar tarafından 444 3 833 (evde) numaralı telefon hattı aranarak da evde sağlık hizmeti talep edilebilir. Evde sağlık hizmeti alması uygun bulunanlar aşağıdaki hizmetleri alabilirler:

  1. a) Hastaya konulmuş olan tanı ve planlanan tedavi çerçevesinde, bulunduğu ev ortamında muayene, tetkik, tahlil, tedavi, tıbbi bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin verilmesini,
  2. b) İlacın reçete edilmesindeki özel düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, uzun süreli kullanımı sağlık raporu ile belgelendirilen ilaçların reçete edilmesini,
  3. c) Tıbbi cihaz ve malzeme kullanımına ilişkin raporların çıkarılmasına yardımcı olunmasını,

ç) Hastanın ve ailesinin, evde bakım sürecinde üstlenebilecekleri görevler ile hastalık ve bakım süreçleri hakkında bilgilendirilmesini,

  1. d) Hastaya, evde kullanması gereken tıbbi cihaz ve ekipmanlar konusunda, eğitim ve danışmanlık gibi hizmetlerin verilmesini,
  2. e) Gerekli görülen hallerde hastanın ilgili sağlık kuruluşuna ve/veya sağlık kuruluşundan evine naklini

kapsar.

Evde engelli sağlık raporunun düzenlenmesi hususunda evde sağlık hizmeti veren ekipten bilgi alınız.

Muayenede öncelik hakkı

Tüm hastanelerde ve aile hekimliklerinde, engellilere muayene sırasında öncelik hakkı vardır. Genelgeye göre engelliler, acil vakalardan sonra 2. Sırada öncelik hakkında sahiptir. Hastanede yapılan röntgen, MR, tomografi, EKO, EKG gibi işlemlerde de öncelik hakkı vardır. Bakınız: Sağlık Bakanlığı Genelgesi 2010/73 ve 80 sayılı. Randevu sistemine geçmiş olan hastanelerde muayene olabilmek için engelli vatandaşların, ALO 182’den ya da MHRS’den randevu alarak, randevu gün ve saatinde hastaneye gitmeleri gerekmektedir. COVİD-19 salgını sürecinde, tüm hastanelerin randevulu çalıştığını belirtmek isteriz.

Engelsiz Sağlık İletişim Merkezi (ESİM)

Engel Tanımayan Mobil Uygulama: Sağlık Bakanlığı Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü, 112 Acil Çağrı Merkezini kullanamayan işitme engelli bireylere, işaret dilinde 7/24 görüntülü destek veren internet mobil uygulaması (akıllı cep telefonuna indirilir) ESİM, 112 Acil Ambulans hizmeti yanında tercüme hizmetiyle de Merkezi Hekim Randevu Sistemi’nden (MHRS) randevu verilmektedir. ESİM, poliklinik hizmetlerinde, sağlık kurul görüşme ve değerlendirmelerinde de kullanılabilmektedir.

112 Acil Servise anında bildirimde bulunabilir, işaret dili ile görüntülü konuşma yapabilir, GPS kullanarak konum ve olay yeri fotoğrafı gönderebilirler. İnternet yoksa SMS üzerinden koordinat göndererek ESİM ile bağlantı kurabilir. SMS ücretleri Bakanlık tarafından karşılanmaktadır. Engelli tarifelerinden yararlananlar için veri haberleşmesi ücretsizdir.

HES (Hayat Eve Sığar) Kodu

HES (Hayat Eve Sığar) Kodu; vatandaşların Covid-19 hastalığı açısından herhangi bir risk taşıyıp taşımadığını güvenli şekilde paylaşmalarına yarayan bir koddur. HES Kodu 3 yolla alınabilir:

  1. Hayat Eve Sığar Mobil Uygulaması ( IOS ve Android) yoluyla.
  2. SMS yolu ile. HES yazıp aralarında boşluk bırakarak sırasıyla; T.C. Kimlik Numarası, T.C. Kimlik Seri Numarasının son 4 hanesi ve paylaşım süresi (gün sayısı olarak) yazarak ve 2023’e SMS göndererek.

Mavi Kartlı veya TC kimlik numarası 97, 98, 99 ile başlayan kişiler; HES yazıp aralarına boşluk bırakarak sırasıyla; T.C. kimlik numarası, doğum yılı ve paylaşım süresi (gün sayısı olarak) yazarak ve 2023’e SMS göndererek,

T.C. Kimlik veya Yabancı Kimlik (99,98,97 ile başlayan) Numarası bulunmayan kişiler için Pasaport bilgileri ile; HES yazıp aralarında boşluk bırakarak sırasıyla, Uyruk, Pasaport Seri Numarası, Doğum yılı, Soyadı yazarak 2023’e SMS göndererek,

  1. -Devlet uygulaması ile.

Ayrıntılı bilgi için: https://hayatevesigar.saglik.gov.tr/hes.html

Çocukların aşı programları

Okula gidemeyen engelli çocukların, okul çağı aşılarının aile hekimliklerinde yapılabilmesi için ailelerin, aile hekimleri ile iletişime geçmeleri önerilir.

Zihinsel yetersizliği olan bireyler için vasi kararı çıkartılması

Zihinsel yetersizliği olan bireyler için vasilik almak isteyenler; çocuk 18 yaşını doldurduğunda, Sulh Hukuk Mahkemesine başvurabilir. Türk Medeni Kanunun 405’inci maddesinde “akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır”. Kanunun 408’inci maddesinde ise “yaşlılığı, sakatlığı, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir” ifadeleri bulunur. Mevcut uygulamaya göre haklarında vasi kararı olan kişiler, seçimlerde oy kullanamazlar.

Başvuru: Çocuğun engelli sağlık raporu ile birlikte Sulh Hukuk Mahkemesine, bu mahkemeler yok ise aile mahkemesine başvuru yapılır. Bu dava için dosya masrafı ödenmez, sadece pul parası ödenir. Ankara’da Sulh Hukuk Mahkemesi için Ulus Adliye Ek Binasına başvuru yapılır. Hâkim, vasiliği alınacak kişi hakkında kısıtlama kararına yönelik adli tıp raporu isteyebilir. Bu durumda aileye, adli yol ile hastaneye sevk belgesi verilir. Haklarında vasi kararı alınanların kararları, kayıtlı oldukları yerleşim yerinin nüfus müdürlüğüne gönderilir. Yüksek Seçim Kurulu, haklarında vasilik kararı verilmiş kısıtlı seçmen bilgilerini, nüfus müdürlüklerinden alır.

Adına ÖTV istisnalı araç alınmış olan ya da üzerinde herhangi bir mal varlığı olan engelli bireyin, aracın ya da malın alım-satım işlemlerinde vasilik belgesi istenir. Bu durumda, “aracın/malın alımı ya da satımı” ile ilgili izin belgesinin, vasilik kararı alınmış olan mahkemeden (hakim tarafından imzalı) talep edilir.

Kamusal Kurum ve Kuruluşlarının Düzenlemeleri

Su indirimi: Bulunduğunuz il/ilçe belediyesine başvuru yaparak engelliler için su indirimi yapılıp yapılmadığını öğrenebilirsiniz. Eğer indirim yoksa belediyeden bunu talep edebilirsiniz.

Ev sahipleri ve kiracıların su indirimi için başvurusunda, evin deprem sigortası belgesini göstermeleri gerekmektedir. Ev sahipleri tapu belgesi, kiracılar kira kontratı, lojmanda oturanlar ise lojman dağıtım belgesi ile başvuru yaparlar. Engelli sağlık raporunun aslı gibidir belgesi, nüfus kâğıdı fotokopisi ve engelli kişi adına varsa vasi belgesi gerekmektedir. Ankara’da su indiriminden (%50 oranında) yararlanmak için yeni bir düzenleme yapılıncaya dek 18 yaşını doldurmak gerekmektedir.

Şehir içi ulaşım: Belediye otobüsleri, özel halk otobüsleri, metro seferleri, TCDD ve Deniz Yollarının şehir içi/dışı seferleri ücretsizdir. “Ağır engelli”, “tam bağımlı birey” ya da çocuklar için “Çok ileri düzeyde özel gereksinim var (ÖGV)”, “Belirgin ÖGV” ve “Özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ibareli raporu olanların bir refakatçisi (engelli kişi ile birlikte olmak şartıyla) ücretsiz ulaşımdan yararlanır.

Şehirlerarası otobüslerde indirim: Sadece engelli bireyin kendisi indirimden yararlanır. Şehirlerarası ulaşımda engelli indirimi; otobüs firmaları, en az %40 oranında engelli olduğunu belgeleyen kişilere; 20 koltuğa kadar olan taşıtlar için 1 kişiye, 20 koltuktan fazla koltuğa sahip taşıtlar için ise en fazla 2 kişiye, geçerli ücret tarifesi üzerinden bilet ücretinde %40 indirim uygular. Ancak, aynı taşıtla taşınacak engelli yolcu sayısının 20 koltuğa kadar olan taşıtlarda 1’den fazla, 20 koltuktan fazla koltuğa sahip taşıtlarda ise 2’den fazla olması halinde, her fazla engelli yolcu için, geçerli ücret tarifesi üzerinden bilet ücretinde %30 indirim uygulanır. Bu fıkraya uymayan yetki belgesi sahiplerine 5 uyarma verilir.

Hava yollarında indirim: THY için; iç hat biletlerinde %20 indirimden, dış hat biletlerinde %25 indirimden faydalanılır.  Ağır engelli olan yolcuların refakatçileri de indirimli bilet alabilir. Özel ihtiyacı olan yolcular 48 saat öncesinde ilgili hava yollarının müşteri hizmetlerini arayarak ihtiyaçlarını bildirmelidir. Diğer havayolları için müşteri hizmetlerini arayınız.

Müze ve ören yerleri: Giriş ücretsizdir. Özel işletilen müze ve ören yerlerine giriş ücretli olabilir.

Devlet Tiyatroları: Gösteriler ücretsiz izlenir. Özel tiyatrolar ücretli olabilir.

Sinema bileti: Sinema işletenler, engelliler için bilet fiyatlarında %50 oranında indirim yapabilirler.

Futbol müsabakalarının izlenmesi: 6222 sayılı Sporda Şiddet ve Düzensizliği Önleme Kanunu gereği, futbol müsabakalarına kartla girilmesi zorunlu olduğundan engelliler, uygun gördükleri passolig kartını almak zorundadırlar. Lig takımları oynanacak maçlar için belirli sayıdaki engelli taraftara kontenjan ayırmaktadır. Bu kontenjandan yararlanmak isteyenlerin, ilgili takım yetkilileriyle iletişime geçmeleri gerekmektedir.

Temsili askerlik uygulaması/töreni: Askerlikten muaf olan, en az %40 engel oranına sahip gençler, her yıl Mayıs ayında, Engelliler Haftasında yapılan bir günlük Temsili Askerlik Törenine katılabilirler. Bu törene katılmak isteyenler, yaşadıkları yerdeki en yakın askeri birliğe, her yılın Nisan ayında başvuru yapması gerekmektedir.

Kablolu TV hizmetleri: TV yayını hizmetlerinde (Digitürk, Türksat Uydunet Hizmetleri, Türkcell Süperonlıne gibi), telefon/internet hizmetlerinde (Türk Telekom Sabit Hat, cep telefonları, Superonline, TTNET ve Fiber İnternet, D Smart gibi) indirimli tarifeler mevcuttur.

Oturulan konutta erişilebilirlik ile ilgili düzenleme yapılması: Oturulan konutta ve apartmanda mevzuat gereği engellilere uygun düzenlemeler yaptırılabilir. 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanununun 42’nci maddesine göre; “Engellilerin yaşamı için zorunluluk göstermesi hâlinde, proje tadili kat maliklerinin en geç üç ay içerisinde yapacağı toplantıda görüşülerek sayı ve arsa payı çoğunluğu ile karara bağlanır. Toplantının bu süre içerisinde yapılamaması veya tadilat talebinin çoğunlukla kabul edilmemesi durumunda; ilgili kat malikinin talebi üzerine bina güvenliğinin tehlikeye sokulmadığını bildirir komisyon raporuna istinaden ilgili mercilerden alınacak tasdikli proje değişikliği veya krokiye göre inşaat, onarım ve tesis yapılır. İlgili merciler, tasdikli proje değişikliği veya kroki taleplerini en geç altı ay içinde sonuçlandırır.”

Engelli seçmenler için düzenleme yapılması: Seçim Kurulları seçimlerde oy kullanacak engelliler için oy kullanma alanlarını engellilere uygun hale getirmekle yükümlüdürler. Seçmen kaydı sırasında engelli sağlık raporunu veriniz. Yatağa bağımlı olup evden çıkamayacak durumda olduklarını hekim raporu ile tespit ettiren seçmenler, evlere oy sandığı talebinde bulunabilirler.

Belediye hizmetleri: Büyükşehir, il, ilçe ve belde belediyeleri engellilere yönelik çalışmalar yapmakla yükümlüdürler. Yaşadığınız il/ilçe belediyelerine müracaat ederek engellilere yönelik hizmetler hakkında bilgi alınabilir.

TOKİ kura çekilişinde haklar: TOKİ kampanyalarında uygun şartları taşıyan engelliler, engellilere ait kuraya katılırlar. Kurada çıkmayanlar, genel kuraya katılabilirler.

Bakıma muhtaç yakını olan erbaş ve erler hakkında: 22.7.2020 tarihinde yayınlanan Asker Alma Yönetmeliğinin Genel Esaslar başlıklı 29’uncu maddesine göre; “Erbaş ve erler dağıtımlarında, nüfusa kayıtlı oldukları ve kendileri ile ailelerinin dağıtım tarihinden önce daimi ikamet ettikleri il mülki sınırları içindeki birlik, kurum ve karargâhlara tertip edilmez. ….. ilgili mevzuat kapsamında usulüne göre annesi, babası veya eşi hakkında erişkinler için engellilik raporu, çocukları hakkında çocuklar için özel gereksinim raporu düzenlenen erbaş ve erler hakkında bu fıkra hükümleri uygulanmaz.”

Öte yandan maddi olarak muhtaç durumda olan asker aileleri maddi destek almak için bulundukları il/ilçedeki SYDV’lere başvuru yapabilirler.

Pasaport alımı: Pasaport Kanununa göre; diplomatik, hususi veya hizmet damgalı pasaport alanların ergin olsalar dahi yanlarında yaşayıp evli bulunmayan ve iş sahibi olmayan aynı zamanda bedensel, zihinsel veya ruhsal engellerinden en az biri nedeniyle sürekli bakıma muhtaç durumda olduğu resmi sağlık kurumlarının düzenlediği sağlık kurulu raporu ile belgelenen çocuklarına da hak sahibi kişinin pasaportu ile aynı sürede geçerli pasaport verilir.

Dışişleri Bakanlığı sitesinde yer alan bilgilere göre pasaport için gerekli belgelere ilave olarak kısıtlılar (zihinsel engelliler) için veli, vasi veya kayyum kararı ve muvafakat belgesi (hakkında vasi kararı varsa, vasilik belgesi) beyan edilmelidir.

Yatılı kurum bakımı hizmeti: Bakıma ihtiyaç duyacak derecede engelli olup evde bakımı sağlanamayan engelli bireyler gerekli şartları sağlamaları halinde, resmi ya da özel bakım kurumlarından yararlanma hakkına sahiptir. Sosyal hizmetler il müdürlüklerinden-sosyal hizmet merkezlerinden bilgi alınabilir.

Askerlikten muafiyet hakkında bilgi: Engelli ya da herhangi bir hastalığı olan bireylerden, kendilerine askerlik çağrı belgesi (celp) gelenler, aile hekimleri ile iletişime geçerek mevcut engelli sağlık kurul raporlarını beyan ederler. Aile hekimi, engelli bireyi TSK, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğine uygun inceleme yapan en yakın hastaneye sevk eder. Bu hastanelerde bireyin incelenmesi sonucu, “askerliğe elverişli değildir” ya da “askerliğe elverişlidir” raporu düzenlenir. Askerliğe elverişli olmamak; mevcut mevzuata göre engelliliğin karşılığı değildir. Askerliğe elverişli olmayanlar, en az %40 oranında engellilik sağlık kurul raporu almaları halinde engelli haklarından yararlanabilirler.

Özel kreş ve gündüz bakımevlerinden yararlanma: Hafif zihinsel, görme, işitme, konuşma ve bedensel engelli olan çocukları kabul eden kuruluşlarda özel eğitim öğretmeni veya rehber öğretmen bulundurulur. Anne ya da babası engelli olan çocuklar, ücretsiz olarak kuruluşlara yerleştirilir. Ücretsiz olarak yerleştirilen çocukları kabul etmeyen kuruluşlar hakkında Yönetmeliğin 51’inci madde hükümleri uygulanır. Bakınız: Özel Kreş ve Gündüz Bakımevleri ile Özel Çocuk Kulüplerinin Kuruluş ve İşleyiş Esasları Hakkında Yönetmelik

COVİD-19 salgını nedeniyle engellilere yönelik alınan önlemler

İçişleri Bakanlığı genelgeleri ile sokağa çıkma yasağı uygulandığında otizm, ağır mental retardasyon, down sendromu gibi “Özel Gereksinimi” olanlar ile bunların veli/vasi veya refakatçileri, mahkeme kararı çerçevesinde çocukları ile şahsi münasebet tesis edecekler (mahkeme kararını ibraz etmeleri şartıyla) sokağa çıkma yasağından muaftırlar.

Ayrıca; Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Otizm Zihinsel Özel Gereksinimler ve Nadir Hastalıklar Dairesi tarafından geliştirilen “Özel Çocuklar Destek Sistemi Mobil Uygulama” ile zihinsel özel gereksinimi olan; down sendromu, zihinsel gelişim gerilikleri, öğrenme güçlükleri gibi sıkıntıları olan çocukların pandemi sürecinde yaşadıkları ek davranış sorunlarına yönelik uzman desteği sağlanmaktadır. Özel Çocuklar Destek Sistemi Mobil Uygulamasını akıllı telefonlara yükleyenler, uzaktan görüntülü görüşme yoluyla uzmanlardan ücretsiz destek alabilmektedirler.

Milli Eğitim Bakanlığı ise özel gereksinimli çocuklara, onların ailelerine ve öğretmenlere destek için "Özelim Eğitimdeyim" mobil uygulamasını geliştirmiştir. Özelim Eğitimdeyim mobil uygulamasını akıllı telefonlarına yükleyenler bu uygulamayla, özel eğitim okullarına ve kaynaştırma eğitimine devam eden, işitme ve görme yetersizliği, hafif, orta veya ağır derecede zihinsel yetersizliği veya otizm spektrum bozukluğu ile öğrenme güçlüğü olan öğrenciler ve aileleri, geliştirilen tüm özel eğitim içerik ve uygulamalarından ücretsiz yararlanabilmektedir. Mobil uygulama bilişsel, okuma yazma, matematik, hayat bilgisi, günlük yaşam, iletişim becerileri, sosyal beceriler gibi alanlara yönelik eğitim videoları, tüm özel eğitim ders ve yardımcı kaynak kitapları, etkinlik sayfaları ve takvimi, aile bilgilendirme videoları, bu alanlara yönelik interaktif uygulamaları içermektedir.

Öte yandan salgında vakaların arttığı dönemlerde Sağlık Bakanlığı, engelli sağlık kurul raporlarının ve ÇÖZGER raporlarının süresi bitenler için rapor yenileme sürelerini erteleyebilir. Bu durumda süresi bitmiş olsa da bu raporlarla sağlanan her türlü hak, Bakanlık tarafından rapor yenileme talimatı verilinceye dek kullanılabilecektir. Bu konuda Engelli Danışma ve Koordinasyon Biriminden bilgi alınabilir.

Bilgi alma, öneri sunma, talep oluşturma ve şikayet yolları

İdari başvuru: Her vatandaşın, bilgi almak, öneri sunmak, talep ve şikayet oluşturmak için ilgili kamu kurum ya da kuruluşlarına dilekçe ile başvuru yapmak hakkı vardır. Örneğin; engelli çocuğu için okul binasına rampa yapılmasını isteyen bir aile, okul idaresine bu talebini dilekçe yoluyla iletebilir. Ya da, evde bakım aylığının kesildiğine dair kendisine yazı gelen kişi, yazıyı aldıktan sonraki 30 gün içinde bu karara itiraz etmek için dilekçe verebilir.  Bu başvuruların her biri idari başvurudur ve dilekçeyi alan idare, Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun’a göre; vatandaşa en geç 30 gün içinde cevap vermek zorundadır. Dilekçe vermek, Anayasal bir haktır ve dilekçenin idare tarafından kabul edilmemesi/dilekçe hakkının engellenmesi Türk Ceza Kanunun 121’inci maddesine göre suçtur.

Bu rehber içeriğindeki hakların talep edilmesinde herhangi bir sorun yaşayanlar, verilen bilgilerden yola çıkarak kaynak kısmında yer verilen mevzuatı okuyabilir ve bu bilgilere göre dilekçe yazabilir. Ad, soyadı ve adres bulunmayan, imza taşımayan, belli bir konuyu içermeyen ya da yargı mercilerinin görevine giren konularla ilgili dilekçelerin cevaplandırılmayacağı bilinmeli. Ayrıca dilekçeye; tarih, telefon numarası ve ev/iş adresinin yazılması yerinde olacaktır. İdari makamlar, dilekçelerin alındığı tarih, kayıt numarası ve konusunu gösteren alındı belgesini başvuru sahiplerine vereceklerdir (Başbakanlık Genelgesi 2004/12).

Engelliler, engelli yakını olanlar ve engelliler hakkında çalışma yapan örgütler; taleplerini, şikayet, istek ya da önerilerini muhatap olan idareye verebilecekleri gibi aşağıda iletişim bilgileri verilen kurum ve kuruluşlara da iletebilirler.

Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (AÇSHB) Engeli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü

Engellilere yönelik politikalardan sorumlu Bakanlık; AÇSH Bakanlığı, sorumlu kurum ise bu Bakanlık bünyesinde kurulmuş olan Engeli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğüdür.

Mail adresi: bilgiedinme.eyhgm@ailevecalisma.gov.tr

İletişim: (0312) 705 70 00- 01

İşitme engelliler mesaj hattı: (0312) 284 38 38

ALO 183 AÇSHB Sosyal Destek Hattı

Kadın, çocuk, engelli ve yaşlı, şehit yakınları ve gazilerle ilgili gelen çağrılar değerlendirilerek rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmektedir. İhmal istismar ve şiddet vakaları veya töre ve namus cinayetlerinin önlenmesi için tedbir mahiyetindeki ihbarlar, durumun aciliyeti göz önünde tutularak, vakanın bulunduğu ilin acil müdahale ekip sorumlusuna yönlendirilmektedir.

Alo 183 Whatsapp İhbar ve Bilgilendirme Hattı: 0 501 183 0 183

Otizm, Zihinsel Özel Gereksinimler ve Nadir Hastalıklar Dairesi Başkanlığı

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bağlı olarak kurulan Otizm, Zihinsel Özel Gereksinimler ve Nadir Hastalıklar Dairesi, 0tizm, zihinsel özel gereksinimler ve nadir hastalıkları olan bireylerin sağlık sisteminde yaşadığı sorunları tespit etmek, bu sorunlarla ilgili çözümler üretmek ve alanda hizmet standartlarını belirlemek ve bu standartları geliştirmek üzere kurulmuştur. Ayrıntılı bilgi için bakınız: https://shgmnadirdb.saglik.gov.tr/TR-64581/kurum-politikasi.html

TCDD Müşteri Hizmetleri

Telefon: 444 8 233

Whatsapp hattı: 0 507 321 82 33

ALO 144 Sosyal Yardımlar

Sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıfları tarafından yürütülen şartlı eğitim/sağlık yardımları, kömür yardımı, gıda yardımı, engelli aylığı, eşi vefat eden kadınlara yapılan yardımlar, tüp bebek yardımı, barınma yardımı vb. yardımlar ile proje destekleri hakkında yapılan her türlü talep, öneri ve şikayetler alınmakta, veri tabanı incelenerek arayan kişiye başvurusunun durumu hakkında bilgi verilmekte, ilgili İl/İlçe sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakfına yönlendirme yapılmaktadır.

Kamu Denetçiliği Kurumu

Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK), Anayasanın 74’üncü maddesi ile kurulan Anayasal bir Kurumdur. Dünyada bilinen adıyla Ombudsmanlık, hak arama kurumudur ve menfaati idare tarafından ihlal edilen herkes Anayasal başvuru hakkını kullanabilir. 6328 sayılı Kanunun 5’inci maddesi gereğince “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla…” görevlendirilmiştir. Engelli bireyler ve aileleri ve STK’lar, KDK’ya başvurmadan önce, ilgili kamu kurumuna yazılı dilekçe vererek yapılan işleme itiraz etmeli, bu dilekçe ve idarenin verdiği cevaplar başvuru formuna eklenmelidir. Telafisi güç zararlar doğmuş/doğması muhtemel ise doğrudan başvuru yapılabilir. Kuruma başvuru yapmak, dava açmak için zaman aşımı süresini durdurur. 18 yaşından küçükler www.kdkcocuk.gov.tr internet adresini kullanarak idare ile yaşadıkları sorunları Ombudsmanlığa bildirebilirler. Ayrıntılı bilgi için bakınız: https://www.ombudsman.gov.tr/

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu

İnsan haklarını korumak ve geliştirmek ve ayrımcılıkla mücadele etmek üzere Kanunla kurulmuştur. TİHEK’e başvuru yapabilmek için; başvuranın, sorunu yaşandığı kuruma, hukuka aykırı bulduğu işlemin düzeltilmesi istemiyle idari başvuru yapmış olması şartı vardır. Ancak Kurum, telafisi güç veya imkansız zararların doğması ihtimali bulunan hallerde bu şartı aramadan başvuruyu kabul edebilir. Kuruma başvuru yapmak, dava açmak için zaman aşımı süresini durdurur. Sırf engelli olması nedeniyle; bir kişinin işten çıkartılması, engelli çocuğun ders saatlerinin azaltılması ya da erişilebilir servis sağlanmaması gibi engelliliğe dayalı ayrımcılık sayılan durumlarda Kuruma başvuru yapılabilir. Engelli bir çocuk annesinin, çocuğunun eğitimde ayrımcılığa uğradığı iddiası ile başvurusu sonrası TİHEK, engellilik temelinde ayrımcılık yasağının ihlal ettiğine karar vermiştir. TİHEK kararı için bakınız: https://www.tihek.gov.tr/upload/file_editor/2020/07/1594385979.pdf

Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi (SABİM)-ALO 184

SABİM; Sağlık sisteminde, yaşanan sorunların yerinde ve eş zamanlı tespiti, sorunun çözümünde etkin olacak mekanizmaların ivedilikle harekete geçirilmesi suretiyle özdenetimi sağlamaktadır. Sağlık hizmeti alan kişiler, şikayetlerini ve hizmetin herhangi bir aşamasında yaşadıkları sorunlarını, Alo 184 hattını arayabilirler.

Doğrudan başvuru için SABİM adresi: Osmanlı caddesi No:1 Balgat /Ankara

E-posta: sabim@saglik.gov.tr

Fax: 0 312 920 06 07

Milli Eğitim Bakanlığı İletişim Merkezi (MEBİM)- 444 0 632

MEBİM, vatandaşların okul ve eğitim-öğretim sistemi ile ilgili talep, şikayet ve ihbarlarını iletebilmesi amacıyla kurulmuştur.

Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER)-ALO 150

CİMER, vatandaşların talep, ihbar ve şikayetlerini doğrudan Cumhurbaşkanlığına iletebilmesi amacıyla kurulmuştur.

Yabancılar İletişim Merkezi (YİMER)-ALO 157

YİMER, İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğüne bağlıdır. Türkiye’de yaşayan yabancıların vize, ikamet izni, uluslararası koruma, geçici koruma gibi konulardaki sorularına cevap veren YİMER, Türkçe, İngilizce, Arapça, Rusça, Almanca ve Farsça dillerinde hizmet vermektedir.

Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi Engelli Danışma ve Koordinasyon Birimi

Engelli ve engelli yakını olanlara danışmanlık yapmak, hakları konusunda bilgilendirmek, eğitim vermek, engellilerin insan hakları ile ilgili savunuculuk yapmak ve kurum-kuruluşlarla koordinasyonu sağlamak üzere kurulmuştur. Engelli Danışma ve Koordinasyon Birimi, GEAH Ana Bina Poliklinik Katında hizmet vermektedir. Haklar konusunda bilgi ve danışmanlık almak, sorunları, şikayetleri, görüş ve önerileri iletmek için iletişim numarası: 0 (312) 304 1100-1101-1102

Kaynaklar

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu

2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu

2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu

4857 sayılı İş Kanunu

506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun

5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu

5682 sayılı Pasaport Kanunu

652 sayılı Özel Barınma Hizmeti Veren Kurumlar ve Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun Hükmünde Kararname

6663 sayılı Kanun

Asker Alma Yönetmeliği

Başbakanlık Genelgesi (2002/58)

Başbakanlık Genelgesi (2010/2)

Belediye Kanunu

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi

Büyükşehir Belediye Kanunu

Devlet Personel Başkanlığı Görüşleri

Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun

Dilekçe ve Bilgi Edinme Hakkının Kullanılmasına İlişkin Başbakanlık Genelgesi (2004/12)

Emekli Sandığı Kanunu

Emlak Vergisi Kanunu

Emniyet Genel Müdürlüğü Genelgesi, “Özürlü Yakını Olan Personel Durumu”, (2010/15).

Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmelik

Engelliler Hakkında Kanun

Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik

Gençlik ve Spor Bakanlığı Yurt Hizmetleri Yönetmeliği

İhtiyaç Sahibi Hanelere Elektrik Tüketim Desteği Verilmesi Hakkında Karar

Jandarma Genel Komutanlığı Nöbet Hizmetleri Yönetmeliği

Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu

Kamu Hizmetlerinin Sunumunda Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik

Kamu Sağlık Hizmetleri Satış Tarifesi Usul ve Esasları

Karayolları Taşıma Yönetmeliği

Kredi ve Yurtlar Kurumu Yönetmeliği

MEB Okul Öncesi ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği

MEB Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği

Milli Eğitim Bakanlığı Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği

Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü Sayısal Oyunlar Yönetmeliği

Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanunu

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği

Özel Kreş ve Gündüz Bakımevleri ile Özel Çocuk Kulüplerinin Kuruluş ve İşleyiş Esasları Hakkında Yönetmelik

Özel Tüketim Vergisi Kanunu

Özel Tüketim Vergisi (II) Sayılı Liste Uygulama Genel Tebliği

Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik

Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik

Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği

Sağlık Bakanlığı, Özürlü Kişilere Yönelik Sağlık Hizmetinin Sunumuna İlişkin Genelge 2010/79 sayılı

Sağlık Bakanlığı, Poliklinik Hizmetlerinde Öncelik Sırası Genelgesi (2010/73 ve 80 sayılı) 

Sağlık Uygulama Tebliği

Sağlık Raporları Usul ve Esasları Hakkında Yönerge, 30.09.2019

Sarı A., 2016, Engelli Hakları ve Genel Mevzuat, 2. Basım, Ankara.

Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun

Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu

Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar

Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları ile Muayenelerine Dair Yönetmelik

TC Anayasası

TSK Erbaş ve Er İşlemleri Yönergesi

TSK İç Hizmet Yönetmeliği

TSK İzin Yönetmeliği

TSK Lojman Yönergesi

Türk Ceza Kanunu

Türk Medeni Kanunu

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu

Vakıflar Yönetmeliği, 27.09.2008 tarihli ve 27010 sayılı

Yükseköğretim Kurumlarında Cari Hizmet Maliyetlerine Öğrenci Katkısı Olarak Alınacak Katkı Payları ve Öğrenim Ücretlerinin Tespitine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararı, 01.07.2020-31182